CISG 78 Faiz Hakkı: Uluslararası Satışta Geç Ödeme

CISG m.78, satış bedelini veya vadesi geçmiş başka bir para borcunu ödemeyen tarafa karşı faiz isteme hakkı verir. Ancak maddede uygulanacak sabit faiz oranı yazılı değildir. Faiz hakkının bulunması, belirli bir ülkenin ticari faizinin her uluslararası satışa otomatik uygulanacağı anlamına gelmez. Sözleşmedeki geçerli faiz düzeni, uygulanacak hukuk ve ilgili tamamlayıcı kurallar ayrı belirlenmelidir. CISG m.74 kapsamında istenebilecek ek zararlar da m.78 tarafından saklı tutulur.

Bu rehberin konusu uluslararası mal satımında geciken para borcunun faizidir. Sözleşmeden dönüldüğünde satış bedelinin geri verilmesi için m.84’te öngörülen faiz, aynı başlangıç kuralına sahip değildir. Banka kredisi maliyeti, kur zararı ve cezai şart da birbirinden farklı taleplerdir. Doğru hesap, önce her kalemin hukuki dayanağını ayırmalı; daha sonra tarih, anapara, para birimi ve oranı aynı dosyada eşleştirmelidir.

CISG 78 hangi para borçlarını kapsar?

M.78, yalnız satış fiyatından değil, gecikmiş başka bir para tutarından da söz eder. Bu nedenle incelemenin başlangıcı, belirli bir para borcunun gerçekten mevcut ve vadesi geçmiş olup olmadığıdır. Sözleşmeye dayanmadığı gösterilen bir ek masrafa sırf fatura düzenlenmiş olması, o tutarı kendiliğinden m.78 kapsamında kesinleşmiş borç hâline getirmez. Borcun dayanağı ile muacceliyet tarihi ayrı açıklanmalıdır.

Satış bedeli, kabul edilmiş yan gider ve başka bir parasal yükümlülük aynı tabloda yer alsa bile her kalemin vadesi farklı olabilir. Tek bir toplam tutara, bütün kalemler aynı gün doğmuş gibi faiz yürütülmesi hatalı hesap oluşturur. Alacağın hangi işlemden kaynaklandığı, borçlunun hangi edimi ne zaman yerine getirmesi gerektiği ve hesaplanan gecikme dönemi belirlenir. Tutarın adı değil, hukuki niteliği esas alınır.

CISG’nin satışa uygulanması da ilk kontrol noktasıdır. Tarafların işyerleri, sözleşmenin konusu ve CISG’yi dışlayan bir düzenleme bulunup bulunmadığı incelenmelidir. CISG’nin uygulama alanı ile hukuk seçimi ve Antlaşmanın dışlanması rehberleri bu ön sorulara yöneliktir. Her döviz faturası otomatik olarak m.78’e tabi değildir.

Faiz hakkı ile faiz oranı neden ayrılmalıdır?

M.78, faiz isteme hakkını açıkça düzenler; yüzde, referans oran veya herkese uygulanacak sabit puan farkı belirlemez. Bu boşluğu, yazıda rastgele seçilen güncel bir banka oranıyla doldurmak doğru değildir. Faizin hukuki kaynağı ile oranının nereden bulunduğu talep metninde iki ayrı açıklama olarak yer almalıdır. Yalnız CISG 78 uyarınca yüzde şu kadar faiz denilmesi, oranın dayanağını göstermeye yetmez.

Sözleşmede oran kararlaştırılmışsa önce hükmün içeriği, kapsamı ve hukuki geçerliliği incelenir. Faiz maddesi yalnız belirli vadeli satışlara veya belirli para birimine uygulanıyor olabilir. Genel şartların sözleşmeye dahil edilip edilmediği de ayrı sorudur. Fatura üzerine sonradan eklenen bir faiz kaydının, tarafların baştan kabul ettiği sözleşme hükmüyle aynı olduğu varsayılmamalıdır.

Sözleşmede uygulanabilir oran bulunmuyorsa m.78 tek başına oran hesabını tamamlamaz. CISG’nin yorum ve boşluk düzeni ile ilgili kanunlar ihtilafı ve tamamlayıcı hukuk incelemesi gerekir. Bu rehber, bütün mahkeme ve tahkim dosyaları için tek bir ulusal oran yönteminin zorunlu olduğunu ileri sürmemektedir. Somut talepte seçilen hukuki yol ve oran kaynağı açıkça gösterilmelidir.

Alacaklının veya borçlunun Türkiye’de olması da tek başına her oranı Türk hukukuna bağlayan bir sonuç değildir. İlgili hukuk seçimi, uyuşmazlığın görüldüğü yer ve tamamlayıcı düzenleme değerlendirilir. CISG m.7’de yorum ve boşlukların giderilmesi başlığı, tek bir iç hukuk kuralının neden açıklamasız biçimde Antlaşmanın yerine geçirilemeyeceğini gösterir.

Satış bedelinin vadesi nasıl belirlenir?

CISG m.59, alıcının satış bedelini sözleşmede veya Antlaşmada belirlenen ya da belirlenebilen tarihte, satıcının ayrıca talep veya şekil işlemi yapmasına gerek olmaksızın ödemesini düzenler. Önce sözleşmede açık bir vade bulunup bulunmadığı belirlenir. Fatura tarihi, sevk tarihi ve ödeme tarihi farklı kavramlardır. Faturanın düzenlendiği günün her durumda gecikme başlangıcı olduğu söylenemez.

Ödeme zamanı ayrıca kararlaştırılmamışsa m.58’deki mal veya belgelerin alıcının tasarrufuna sunulması ve ilgili ödeme düzeni değerlendirilir. Alıcının malı inceleme imkânına ilişkin üçüncü fıkra da kendi koşullarıyla dikkate alınır. Bu nedenle bedelin hangi anda ödenmesi gerektiği belirlenmeden faiz çizelgesine başlangıç tarihi yazılmamalıdır. CISG m.58’de ödeme zamanı bu ayrı incelemeyi açıklamaktadır.

Vadenin gün sayısıyla belirlendiği sözleşmelerde hangi olaydan sonra sayım yapılacağı açık olmalıdır. Teslimden, faturadan veya belge kabulünden sonra ödeme şartları aynı sonucu vermez. Belirli bir onay süreci varsa onayın hangi koşullarda tamamlandığı incelenir. Borçlunun kendi iç muhasebe işleyişinin sözleşmede kabul edilmemiş olması, onu tek taraflı ve belirsiz bir vade uzatma yetkisine dönüştürmez.

Faiz istemek için mutlaka noter ihtarı gerekir mi?

M.59, satış bedelinin ödenmesi bakımından ayrıca satıcı talebi veya şekil işlemi aramadığını açıkça belirtir. M.78 de vadesi geçmiş para borcuna faiz hakkı tanır. Bu nedenle her CISG satışında noter ihtarı olmadan faiz doğmaz şeklinde genel bir kural kurulamaz. Somut borcun vadesi ve uygulanabilir sözleşme hükümleri yine incelenmelidir; noter ihtarının yararlı olması ile her durumda kurucu şart olması farklıdır.

Yazılı ödeme talebi, borcun kapsamını, yapılan ödemeleri ve tarafların görüş ayrılığını görünür kılabilir. Bu nedenle ihtar hiç gereksizdir sonucu da çıkarılmamalıdır. Talepte hangi fatura, hangi para birimi ve hangi vade için ödeme istendiği belirtilir. Daha sonra açılacak davanın veya başka usul işleminin kendi bildirim şartları varsa bunlar ayrıca yerine getirilir. Maddi faiz hakkı ile yargılama öncesi usul koşulları karıştırılmamalıdır.

Borçluya gönderilen hesap özeti, aynı zamanda delil niteliğinde ticari iletişimdir. Ancak alacaklının tek taraflı hazırladığı tablo, bütün hesap kalemlerinin karşı tarafça kabul edildiğini göstermez. Yanıt, itiraz ve varsa mutabakat kaydı birlikte saklanmalıdır. Özellikle farklı faturaların kapatıldığı kısmi ödemelerde, yazışmaların hangi bakiyeye ilişkin olduğu açıklaştırılmalıdır.

Faiz başlangıcı ve hesap dönemi aynı kayıttan doğrulanmalıdır

Her alacak kalemi için borcun dayanağı, vade ve ödeme durumu belirlenir. Hesap başlangıcının seçilme nedeni ayrı sütunda gösterilebilir. Faizin hangi tarihe kadar hesaplandığı da açık yazılmalıdır. İşleyen faiz ile geçmiş belirli dönemin toplamı birbirinden ayrılmadığında, talep metni hem belirsizleşir hem aynı dönemin iki kez hesaplanması riski doğar.

Gün hesabında kullanılacak yöntemin kaynağı belirtilmelidir. Yıllık oranın belirli bir gün sayısına bölünmesi, başlangıç veya ödeme gününün hesaba katılması ve dönem değişikliklerinin uygulanması kullanılan hukuki veya sözleşmesel yönteme bağlıdır. M.78, bütün bunlar için tek bir hesap algoritması yazmaz. Bu nedenle teknik tablo hazırlanırken varsayılan yazılım ayarları hukuki kural gibi kabul edilmemelidir.

Genel matematik ilişkisi anapara, oran ve ilgili zaman payının çarpımına dayanabilir; fakat bu ilişki hangi oran ve zaman payının hukuken doğru olduğunu kendiliğinden belirlemez. Hesap cetvelinin açıklama kısmında kullanılan yöntem yazılır. Böylece aynı belgeleri inceleyen diğer kişi, sonucu yeniden hesaplayabilir. Sadece son faiz tutarını yazmak, yöntemi denetlenebilir hâle getirmez.

Kısmi ödeme yapıldığında bakiye nasıl izlenir?

Birden fazla fatura veya kısmi ödeme bulunan dosyada, her ödeme ilgili kayıtla eşleştirilmelidir. Ödemenin hangi borca ve hangi kaleme mahsup edileceği sözleşme ve uygulanabilir kurallarla belirlenir. CISG m.78’in yalnız faiz hakkını düzenleyen metni, bütün mahsup uyuşmazlıklarını tek başına çözmez. Bu nedenle ödemeyi doğrudan anaparadan veya doğrudan faizden düşen otomatik uygulamanın dayanağı açıklanmalıdır.

Ödeme tarihi ile banka talimatı tarihi ayrılmalıdır. Tamamlanmamış transfer emri, hesabın alacaklandırıldığına ilişkin kayıtla aynı değildir. İlgili para borcunun ne zaman ifa edildiği, kullanılan ödeme yöntemi ve uygulanabilir kurallar üzerinden belirlenir. Aynı biçimde gönderici bankanın kestiği tutar ile alacaklıya ulaşan tutar farklıysa farkın neden kaynaklandığı araştırılır.

Hesap, ödeme tarihlerinde dönemlere ayrılarak gösterilebilir. İlk dönem için esas alınan bakiye ile sonraki dönem bakiyesi farklıdır. Bir tutar kapandıktan sonra aynı tutar üzerinden kesintisiz faiz yürütülmesi önlenmelidir. Mahsup konusunda tarafların anlaşmazlığı varsa tek bir sonuç gizlice doğru kabul edilmemeli; hukuki değerlendirmeye konu olan nokta ve bunun hesaba etkisi açıkça belirtilmelidir.

Döviz alacağında para birimi ve kur dönüşümü

Uluslararası satış bedeli yabancı para üzerinden kararlaştırılmış olabilir. Alacağın para birimi ile dava veya tahsil aşamasında kullanılacak para birimi ayrı konulardır. M.78, her döviz alacağının hangi kurdan başka paraya çevrileceğini düzenlemez. Kur dönüşümüne ilişkin talebin hukuki dayanağı ayrıca belirlenmelidir. Faiz oranının kaynağı da anaparanın para birimiyle birlikte kontrol edilir.

Bir dönemin faizini bir para biriminde hesaplayıp aynı faiz tutarını gerekçesiz biçimde başka dönemin kuruyla yeniden artırmak doğru değildir. Kullanılan yöntem, dönüşüm tarihi ve ilgili kur kaynağı hesapta gösterilir. Döviz alacağına yönelik talebin aynen yabancı para mı yoksa başka para üzerinden karşılık mı istediği açık olmalıdır. Talep sonucu ile hesap tablosu aynı seçimi yansıtmalıdır.

Kur farkı, faiz ve banka masrafı aynı ekonomik zarar kalemi olarak tekrar edilmemelidir. Her talebin hangi kaybı karşıladığı açıklanmalıdır. Bir kalemin ayrıca tazminat olarak ileri sürülmesi durumunda m.74’ün koşulları incelenir. Para birimindeki değişim tek başına bütün farkların otomatik olarak karşı tarafın borcu olduğu sonucunu doğurmaz.

Faizin yanında ek zarar istenebilir mi?

M.78, m.74 uyarınca elde edilebilecek tazminat taleplerini saklı tutar. Bu nedenle faiz hakkının bulunması, bütün ek zararların yasaklandığı anlamına gelmez. Ancak finansman gideri veya başka kayıp ileri sürülüyorsa ihlal, zarar, nedensellik ve öngörülebilirlik gibi ilgili koşullar ayrıca gösterilmelidir. Kredi sözleşmesinin varlığı, her kredi maliyetinin ilgili satış gecikmesinden doğduğunu tek başına kanıtlamaz.

Ek zarar hesabı, faizle karşılanan ekonomik kaybı ikinci kez talep etmemelidir. Hangi giderin standart faiz talebinden ayrı kaldığı ve neden ayrıca istenebildiği açıklanır. CISG m.74 tazminat rehberi ile zararı azaltma külfeti bu sonraki değerlendirmede birlikte dikkate alınmalıdır.

Alacaklının önlenebilir finansman maliyetini gereksiz biçimde artırması, ilgili zarar kaleminde ayrıca tartışma yaratır. M.77’nin makul önlem ölçütü, m.74 tazminat talebinde önem taşır. Bu değerlendirme m.78’deki faiz hakkını keyfî biçimde yok etmek için kullanılmamalıdır; hangi talebin hangi hukuki incelemeye tabi olduğu korunmalıdır.

Dönme sonrası bedel iadesi faizi ayrı bir hükümdür

CISG m.84/1, satıcının bedeli geri vermekle yükümlü olduğu durumda, bedelin ödendiği tarihten itibaren faiz ödemesini düzenler. Bu başlangıç, her zaman m.78’deki gecikmiş borçla aynı değildir. Satış bedelinin vadesinde ödenmemesi ile önceden alınmış bedelin dönme sonrası iadesi farklı olaylardır. Dosyada hangi faiz hakkının ileri sürüldüğü açıkça belirtilmelidir.

Alıcı avans ödemiş, sözleşmeden dönülmüş ve iade talep edilmişse ödeme belgeleri ayrı önem taşır. Dönme tarihi, satıcının ödeme aldığı tarih ve iadenin fiilen yapıldığı tarih tek satırda birleştirilmemelidir. M.81 ve 84’ün sonuçları kendi şartlarıyla incelenir. Aynı dönem için aynı tutarı hem gecikme faizi hem iade faizi adıyla mükerrer hesaplamak doğru değildir.

Borçlu ayıp veya eksik teslim itirazı ileri sürüyorsa

Faiz dosyası hazırlanırken borçlunun ileri sürdüğü somut savunma da incelenmelidir. Bedelin tamamının ödendiği, bir kısmının hiç doğmadığı, geçerli bir bedel indirimi bulunduğu veya karşılıklı hesapta farklı bakiye kaldığı iddiaları aynı değildir. Sadece borçlu itiraz etti diye faiz hakkının kendiliğinden ortadan kalktığı söylenemez. Buna karşılık gerçek anapara uyuşmazlığı çözülmeden alacaklının yazdığı toplamın her durumda faiz tabanı olduğu da kabul edilmemelidir.

İtirazın hangi ürüne, hangi faturaya ve hangi miktara ilişkin olduğu gösterilir. Bir partiye ait kalite tartışması diğer bağımsız faturalarla karıştırılmamalıdır. Satış bedelindeki hukuken geçerli değişiklik belirlenirse faiz hesabının etkilenen bölümü yeniden yapılır. Hesabın önceki ve sonraki sürümleri saklanır; hangi nedenle düzeltme yapıldığı belirtilir. Böylece teknik rapor, anapara talebi ve faiz cetveli arasında birbiriyle uyuşmayan üç farklı bakiye oluşması önlenir.

Talep dosyasına eklenecek faiz hesap tablosu

Bu tablo resmî ve zorunlu bir form değildir. Faiz talebinin dayanaklarını görünür kılmak için önerilir. Sonuç sütununda sadece toplam yazılması yerine her dönemin hesabı ayrıca gösterilir. Oran değişikliği uygulanıyorsa değişikliğin tarihi ve hukuki kaynağı belirtilir. Böylece dava dilekçesi, ticari hesap özeti ve banka kayıtları arasında tutarlı bir bağlantı kurulur.

Sık sorulan sorular

CISG 78’de sabit faiz oranı var mı?

Hayır. Madde faiz hakkını düzenler; yüzde veya bütün işlemlere uygulanacak tek bir oran belirlemez.

Sözleşmede faiz yazmıyorsa hiç faiz istenemez mi?

M.78 gecikmiş para borcu için faiz hakkı tanır. Oranın belirlenmesi ise sözleşme ve ilgili tamamlayıcı hukuk incelemesini gerektirir.

Satış bedeli için her durumda noter ihtarı zorunlu mu?

M.59, belirli veya belirlenebilir ödeme gününde ayrıca satıcı talebi ya da şekil işlemi aramaz. Somut vade ve başka usul şartları ayrıca incelenir.

Fatura tarihi her zaman faiz başlangıcı mıdır?

Hayır. Ödeme vadesi sözleşmeden ve ilgili CISG hükümlerinden belirlenir. Fatura düzenleme günüyle borcun geciktiği gün aynı olmayabilir.

Kısmi ödeme yapılınca hesap değişir mi?

Ödemenin hangi borca nasıl mahsup edildiği belirlenerek kalan bakiye ve dönemler güncellenir. Mahsup yöntemi dayanağıyla gösterilmelidir.

Döviz alacağına otomatik olarak Türk ticari faizi uygulanır mı?

Böyle bir genel sonuç kurulamaz. Sözleşme, uygulanacak hukuk, para birimi ve ilgili faiz kaynağı ayrıca belirlenmelidir.

Faizin yanında banka kredi masrafı da istenir mi?

M.74 kapsamındaki ek zarar hakkı saklıdır; ancak gerçek gider, nedensellik ve diğer koşullar ispatlanmalı, aynı kayıp iki kez yazılmamalıdır.

Faiz faizi m.78’de açıkça düzenlenmiş midir?

M.78 bütün bileşik faiz koşullarını düzenleyen bir hüküm değildir. Böyle bir talebin sözleşmesel ve hukuki dayanağı ayrıca gösterilmelidir.

Dönme sonrası avans iadesinde faiz başlangıcı aynı mı?

M.84/1, bedeli geri verecek satıcı için ödemenin yapıldığı tarihten itibaren faiz düzenler. Bu talep m.78’deki gecikmiş borçtan ayrı kurulmalıdır.

Tek bir toplam faiz rakamı sunmak yeterli bir hesap yöntemi mi?

Anapara, dönem, oran kaynağı ve kısmi ödemeler gösterilmeden sonuç denetlenemez. Hesap cetveli kullanılan yöntemi açıklamalıdır.

Resmî kaynaklar ve kapsam notu

Temel dayanak CISG m.78; ödeme zamanı için m.58–59, ek zarar için m.74–77, iade faizi için m.81 ve 84’tür. UNCITRAL CISG sayfası ve resmî arşivde yayımlanan Antlaşma metni karşılaştırılmıştır. Arşiv bağlantısı, Yeni Zelanda iç hukukunun bütün satışlara uygulanacağı anlamına gelmez. Kaynak kontrolü: 29 Eylül 2026. Bu içerikte herhangi bir ülke için doğrulanmamış güncel faiz yüzdesi verilmemiştir; somut talepte oran kaynağı ayrıca belirlenmelidir.