Yeniden Gönderilen Demiryolu Yükünde Hasar Hangi Sözleşmeye Aittir? CIM 28

CIM’e tabi bir yük yeni bir CIM taşıma sözleşmesiyle yeniden gönderilmiş ve kısmi kayıp veya hasar bundan sonra tespit edilmişse, belirli koşullarla zararın son sözleşme sırasında oluştuğu kabul edilir. CIM m.28/1 için yükün taşıyıcının muhafazasında kalması ve yeniden gönderme yerindeki varış durumuyla yeniden sevk edilmesi gerekir. Her aktarma bu karineyi doğurmaz. Önceki sözleşmenin CIM’e tabi olmadığı veya benzer başka bir uluslararası rejime tabi olduğu durumlar m.28/2–3’te ayrıca düzenlenir. Bu karine, hasarın hangi sözleşme dönemine bağlanacağını ilgilendirir; tazminatın miktarını ve bütün sorumluluk koşullarını tek başına belirlemez.

Uluslararası demiryolu taşımalarında yük bazen ilk sözleşmedeki varış yerine ulaştıktan sonra yeni bir taşıma ilişkisiyle başka yere gönderilir. Hasar son noktada ortaya çıktığında, bunun ilk yolculukta mı sonraki yolculukta mı meydana geldiği tartışılır. Bu rehber, bu özel zaman ve sözleşme sorununu ele alır. Tek sözleşmenin farklı taşıyıcılarla yürütülmesi, teslim yerinin talimatla değiştirilmesi ve yeni sözleşmeyle yeniden gönderme birbirinden ayrılmalıdır.

Yeniden gönderme neden ayrı bir hukuki sorudur?

Bir yükün uzun yolculuğu tek sözleşmeye dayanabileceği gibi art arda kurulmuş birden fazla sözleşmeden de oluşabilir. Ara istasyonda başka lokomotif veya işletme kullanılması bu ayrımı tek başına çözmez. Hukuki inceleme, taşıma taahhüdünün ilk sınırına ve sonraki taahhüdün nasıl kurulduğuna bakar. İlk sözleşmenin teslim yeri, yeni sözleşmenin teslim alma yeri ve belgelerdeki yük kimliği birlikte değerlendirilmelidir. Fiziksel güzergâhın sürekliliği, sözleşmenin de tek olduğunu zorunlu kılmaz.

CIM m.28, sonradan tespit edilen kısmi kayıp ve hasarın hangi taşıma sözleşmesi sırasında meydana geldiği konusundaki ispat sorununa özel bir çözüm getirir. Malın son teslimde hasarlı bulunması her dosyada aynı hukuki sonuca bağlanmaz. Karinenin koşulları gösterilmelidir. Buna karşılık koşullar sağlanmışken hak sahibinden mutlaka hasarın meydana geldiği kesin kilometreyi veya dakikayı bulması istenerek hükmün sağladığı kolaylık ortadan kaldırılmamalıdır.

İnceleme başlangıcında CIM uygulama alanı her ilgili sözleşme için belirlenir. Devletler, teslim yerleri, taşıma türleri ve kabul edilmiş şartlar ayrı satırlarda gösterilir. Birinci sözleşmeye uygulanan rejimin ikinciye de otomatik olarak uygulandığı varsayılmamalıdır. M.28/2 ve 3’ün varlığı, önceki hukuki rejimin karine bakımından ayrıca önem taşıdığını gösterir.

Tek sözleşmeli ardışık taşıma ile farkı

CIM m.26, tek taşıma sözleşmesinin birden fazla ardışık taşıyıcı tarafından yerine getirilmesini düzenler. Her taşıyıcının yükü belgeyle devralarak aynı sözleşmeye katılması söz konusudur. M.28’de ise yeniden gönderme ve son taşıma sözleşmesi arasındaki ilişki incelenir. Bu nedenle bir işletmeden diğerine yük devrini doğrudan yeniden gönderme saymak doğru değildir. Önce aynı sözleşmeye katılma mı yoksa yeni taşıma taahhüdü mü bulunduğu belirlenmelidir.

Ardışık ve ikame taşıyıcı sorumluluğu rehberi taşıyıcıların kişisel sıfatlarını açıklar. Buradaki mesele ise sözleşmelerin zaman bakımından sıralanmasıdır. Bir dosyada hem ardışık taşıyıcılar hem daha sonraki yeniden gönderme bulunabilir. Böyle bir durumda her taşıyıcının hangi sözleşmeye katıldığı ayrıca işaretlenmelidir. Aynı işletmenin iki farklı sözleşmede görev alması, bu sözleşmeler arasındaki sınırı kendiliğinden kaldırmaz.

Operasyon kaydında aktarma yazması hukuki sınıflandırmayı tek başına belirlemez. Malın başka vagona alınması, hat açıklığının değişmesi veya terminalde bekletilmesi tek sözleşmenin ifası içinde kalabilir. Yeni taşıma teklifinin kabulü ve ayrı teslim taahhüdü varsa başka bir model gündeme gelir. Belgelerin ticari adlarıyla hukuki sonuçları karşılaştırılmalıdır. Yalnız kullanılan kelimeye bakılarak m.26 veya m.28 arasında seçim yapılmamalıdır.

Teslim yerinin değiştirilmesiyle farkı

CIM m.18–19, mevcut taşıma sözleşmesinin sonradan talimatla değiştirilmesini düzenler. Hak sahibi aynı sözleşme içinde başka alıcı veya teslim yeri gösterebilir. Bu işlem her durumda yeni bir sözleşmeyle yeniden gönderme değildir. Değişikliğin mevcut sözleşmenin devamı olarak mı uygulandığı, yoksa ilk taşıma bittikten sonra yeni taşıma mı kurulduğu belirlenir. Yeni fatura düzenlenmesi tek başına bu sorunun bütün cevabını vermez.

Alıcı ve varış yeri değişikliği rehberindeki talimat yetkisi ve belge düzeni bu ayrımda önemlidir. Aynı yük için birden fazla talimat verilmişse bunların hangi sözleşmeye ilişkin olduğu kaydedilir. Önceki talimatın kaldırılması veya yeni talimatın kabulü açıkça gösterilir. Değişiklik zincirinin eksik olması, hasarın hangi dönem ve taahhüt altında değerlendirileceği konusunda gereksiz belirsizlik yaratır.

Birinci koşul: CIM’e tabi yükün yine CIM’e göre gönderilmesi

M.28/1’in başlangıç modeli, ilk gönderinin ve yeniden göndermenin CIM’e tabi olmasıdır. Her iki sözleşmenin taşıma belgeleri ve kabul edilen şartları incelenir. İlk sözleşmenin başlangıç ve bitiş noktalarıyla ikincinin başlangıcı ve son varışı belirlenir. Belgelerden birinin yalnız ticari teslim talimatı, diğerinin gerçek taşıma sözleşmesi olması mümkündür. Karineye dayanılırken hangi iki hukuki ilişkinin karşılaştırıldığı açıkça gösterilmelidir.

Yük kimliğinin devamlılığı da önemlidir. Aynı tür ürün taşınması, aynı malların yeniden gönderildiğini göstermez. Parti, seri, paket, konteyner veya uygun başka kimlik kayıtları karşılaştırılır. Kısmi bölünme, birleştirme ya da yeniden paketleme yapılmışsa hangi malların ikinci sözleşmeye girdiği açıklanır. İlk sözleşmedeki bütün miktar ikinci sevke dahil değilse, hasar iddiasının kapsamı da buna göre ayrılmalıdır.

Taşıma belgesinin varlığı ve içeriği bakımından CIM belgesi ve ispat rehberi birlikte okunmalıdır. Yeni belge düzenlenmesi, önceki belgenin kaydının silinmesini gerektirmez. Her iki belge de olay çizelgesinin parçasıdır. Belge numarası değişmiş olsa bile yük bağlantısı gerçek kayıtlarla kurulabilir; aynı numaranın kullanılması ise tek başına bütün hukuki şartları doğrulamaz.

İkinci koşul: taşıyıcının muhafazası sürmelidir

M.28/1, yükün taşıyıcının gözetim ve muhafazasında kalmasını arar. İlk varışta malın alıcı tarafından teslim alınıp kendi deposuna götürülmesiyle, taşıyıcının kontrolünde bekleyerek yeniden gönderilmesi aynı durum değildir. Fiilî kontrolün kimde olduğu araştırılır. Depo yeri, giriş ve çıkış kayıtları, teslim imzaları ve üçüncü kişilerin erişimi birlikte değerlendirilmelidir. Sadece malın demiryolu sahasında kalması her dosyada yeterli açıklama değildir.

Muhafazanın devamı iddiası bir zaman aralığına bağlanır. İlk sözleşmedeki varıştan sonraki yeni sevke kadar yükü kim korumuştur, kimin talimatıyla işlem yapılmıştır ve başka bir kişi malı devralmış mıdır soruları cevaplanır. Belgede sadece emanet bekletme yazılması, işlemin gerçek niteliğinin incelenmesini ortadan kaldırmaz. Taşıyıcı adına üçüncü kişi depo kullanılması gibi durumlarda sözleşmesel ve fiilî kayıtlar birlikte okunmalıdır.

Muhafaza koşulu sağlanmıyorsa m.28 karinesinin uygulanması ayrıca tartışılır; fakat bu tek başına bütün tazminat haklarının yok olması anlamına gelmez. Hasarın meydana geldiği dönem başka delillerle gösterilebilir. Karineden yararlanamama ile taşıyıcının hiçbir şekilde sorumlu olmaması farklı sonuçlardır. Hak sahibi, mevcut teknik ve teslim kayıtları üzerinden hangi hukuki talebin sürdürülebileceğini ayrıca değerlendirmelidir.

Üçüncü koşul: varıştaki durumla yeniden sevk

M.28/1, yükün yeniden gönderme yerine geldiği durumla yeniden sevk edilmesini arar. Bu koşul, malın mutlaka kusursuz olduğunun kanıtlanmasını isteyen ayrı bir garanti değildir. Esas mesele, ara noktada malın durumunun değişmemesidir. İlk varış tutanağı ile yeni sevk kaydı karşılaştırılır. Hasarın başlangıçta görünür olup olmadığı, varsa yapılan müdahale ve belgelenen değişiklikler ayrıca gösterilir.

Ara noktada tamir, yeniden işleme, mal değiştirme veya başka bir müdahale yapılmışsa bunun etkisi incelenmelidir. Ambalajın yenilenmesiyle ürünün tamamen değiştirilmesi aynı işlem değildir. Hukuki değerlendirme müdahalenin gerçek kapsamına dayanır. Bu aşamada malın mevcut durumu, yapılan iş ve hangi miktarın etkilendiği teknik kayıtlardan çıkarılır. Bilinmeyen bir işlem hiç yapılmamış gibi kabul edilmemelidir.

Yük yeniden tartılmışsa ilk ve sonraki ölçümlerin karşılaştırılabilir olması gerekir. Bir tartım net, diğer tartım brüt ağırlığı gösteriyorsa görünür fark doğrudan kayıp sayılmaz. Ölçüm cihazı, ambalaj ağırlığı ve ilgili birim açıklanır. Paket sayısının aynı olması da içerikte hiçbir değişiklik bulunmadığını tek başına kanıtlamaz. Karinenin koşulları, birbirini gerçekten karşılayan veriler üzerinden değerlendirilmelidir.

Hasarın yeniden göndermeden sonra tespit edilmesi

M.28/1 kısmi kayıp veya hasarın yeniden göndermeden sonra tespit edilmesini düzenler. Tespit tarihiyle hasarın oluşma tarihi aynı kavram değildir. Hükmün işlevi tam da bu iki zamanın her dosyada kolayca örtüşmemesinden kaynaklanır. Son varışta tutanak tutulmuş olması, bütün teknik sürecin yalnız o gün gerçekleştiği anlamına gelmez. Karine, şartları sağlanınca olayın son sözleşme dönemine bağlanmasını sağlar.

Tespit belgesinde hangi malın ne ölçüde hasarlı veya eksik olduğu açıkça gösterilmelidir. Genel kalite şikâyeti ile taşınan malda fiziksel hasar farklı olabilir. Satışa uygunluk tartışması, yükün taşıma sırasında zarar gördüğünü otomatik olarak kanıtlamaz. Teknik raporun hangi soruya cevap verdiği belirlenir. Üretim kusuru iddiasıyla taşıma hasarı iddiası aynı delil değerlendirmesi içinde birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Madde tam kayba ilişkin otuz günlük karineyle karıştırılmamalıdır. CIM 29’da kayıp sayılma ve sonradan bulunma farklı bir zaman düzenidir. M.28’in konusu yeniden gönderme sonrası belirlenen kısmi kayıp ve hasarın sözleşme dönemidir. Bir maddedeki süre veya koşul, diğerine metinde bulunmayan ek şart olarak aktarılmamalıdır.

Önceki sözleşme CIM’e tabi değilse

CIM m.28/2, önceki taşıma sözleşmesi CIM’e tabi olmasa bile, ilk gönderme yerinden son teslim yerine doğrudan bir taşıma yapılsaydı CIM uygulanacak olması durumunda aynı karinenin uygulanmasını öngörür. Burada gerçek sözleşmelerin rejimiyle bütün güzergâh için yapılan hukuki kapsam değerlendirmesi ayrıdır. Sadece son taşımanın CIM’e tabi olduğunu söylemek ikinci fıkranın bütün şartlarını açıklamaz.

İlk çıkış ve nihai varış yerleri, ilgili devletlerin statüsü ve varsayılan doğrudan taşımanın hukuki bağlantıları gerçek güzergâh verileri üzerinden belirlenir. Bu inceleme yeni bir fiilî taşıma uydurmak değildir; maddenin aradığı kapsam testidir. Sonraki sözleşmenin başlangıcını ilk çıkış gibi göstererek test daraltılmamalıdır. İlk taşıma belgeleri bu nedenle, kendileri CIM’e tabi olmasa da dosyada gerekli olabilir.

İkinci fıkranın uygulanması, ilk sözleşmenin bütün hükümlerinin geriye dönük olarak CIM’e dönüştürüldüğü anlamına gelmez. Düzenlenen konu, yeniden gönderme sonrasında tespit edilen zarar için karinenin kullanılabilmesidir. Önceki taşımanın bağımsız borçları veya başka tarafların sorumluluğu kendi hukuki çerçevesiyle değerlendirilir. Karinenin etkisi, metnin çözdüğü ispat sorununun ötesine sınırsız biçimde genişletilmemelidir.

Benzer başka bir uluslararası rejimde karşılıklılık

M.28/3, önceki sözleşmenin CIM’e benzer uluslararası doğrudan demiryolu eşya taşıma sözleşmesine tabi olduğu durumu düzenler. İlgili diğer rejimin, CIM’e göre gönderilmiş mallar lehine aynı hukuki karineyi içermesi gerekir. Bu karşılıklılık koşulu doğrulanmadan iki rejimin benzer amaç taşıması yeterli kabul edilmemelidir. Somut diğer sözleşme metni, yürürlük durumu ve ilgili hüküm ayrı araştırılmalıdır.

Bu yazı, adı benzer olan her uluslararası demiryolu rejiminin otomatik olarak aynı karineyi sağladığını ileri sürmez. Belirli bir taşıma için kullanılacak diğer rejim açıkça tanımlanmalıdır. Çeviri veya uygulama kılavuzundaki genel ifade, gereken karşılık hükmünün yerine geçmez. Hak sahibi hangi maddeye dayanıyorsa onun metni ve somut taşıma bağlantısı dosyada gösterilmelidir. Böylece hukuki karşılıklılık, yalnız ticari işbirliği anlaşmasıyla karıştırılmaz.

Karinenin sonucu ve karşı deliller

Koşullar sağlandığında kısmi kayıp veya hasarın son taşıma sözleşmesi sırasında meydana geldiği kabul edilir. Bu sonuç, son taşıyıcının bütün tazminatı incelemesiz ödeyeceği anlamına gelmez. Sorumluluk nedenleri, kurtuluş savunmaları, hasarın miktarı ve başvuru koşulları ayrıca değerlendirilir. CIM’de taşıyıcının savunmaları bu sonraki incelemenin çerçevesini açıklar. Karineye dayanan dönem tespitiyle nihai alacak hesabı ayrı tutulmalıdır.

Karineye karşı önceki dönemde hasar bulunduğunu gösteren belge ileri sürülüyorsa belgenin gerçek kapsamı incelenir. Başka partinin fotoğrafı veya tarih bağlantısı olmayan servis kaydı yeterli kabul edilmemelidir. Aynı biçimde hak sahibi de ara noktadaki gerçek hasar tespitini dosyadan çıkararak yalnız son varış kaydına dayanamaz. İlgili bütün kayıtların birlikte değerlendirilmesi, karinenin doğru uygulanmasını sağlar.

Yeniden gönderme dosyası için işlem sırası

İlk olarak iki taşıma sözleşmesi ve bunların teslim noktaları çıkarılır. İkinci olarak aynı yükün iki sözleşmeye nasıl bağlandığı gösterilir. Üçüncü aşamada ara noktadaki muhafaza ve durum kayıtları incelenir. Dördüncü aşama, hasarın tespit tarihiyle ilgili belgelerin eşleştirilmesidir. Son olarak önceki sözleşmenin rejimine göre m.28’in hangi fıkrasına dayanıldığı yazılır. Bu sıra, farklı hukuki soruların tek bir tutanak üzerinden çözülmeye çalışılmasını önler.

Başvuru süreleri ayrıca izlenir. CIM m.47/3, yeniden gönderme bakımından önceki sözleşmelere karşı hakların sona ermesine ilişkin bağlantılı hüküm içerir; m.48 ise zamanaşımını ayrıca düzenler. Karineden yararlanma ihtimali, gerekli tespit veya talep işlemlerini erteleme gerekçesi değildir. Taşıyıcılar hangi dönemin sorumlu olduğunu tartışırken hak sahibinin takvimi ayrı yürütülmelidir. Her bildirimde ilgili sözleşme ve yük kimliği açıkça belirtilmelidir.

Ara istasyon kayıtlarında aranacak somut bilgiler

Ara noktadaki tutanak, malın yalnız varış saatini değil, teslimin kime yapıldığını da göstermelidir. Belgeyi imzalayan kişinin taşıyıcı, alıcı veya bağımsız depo adına hareket edip etmediği açıklanır. Yükün alıcıya fiilen bırakılmasıyla taşıyıcı adına bekletilmesi aynı muhafaza ilişkisi değildir. İmza yanında şirket kaşesi bulunması yararlı bir kayıt olsa da gerçek hizmet ve temsil ilişkisi diğer belgelerle birlikte doğrulanmalıdır.

Yeni sevkten önce yapılan sayımda eksiklik kaydedilmişse bu bilgi sonradan oluşmuş hasar gibi sunulmamalıdır. Buna karşılık ilk sayım yalnız dış paketlere ilişkinse kapalı ambalaj içindeki malın tamamının kontrol edildiği ileri sürülmemelidir. Tutanakta incelemenin sınırı açık yazılmalıdır. Kayıtların kapsamını aşan sonuçlar çıkarmamak, hem karineye dayanan talebin hem buna verilen cevabın güvenilirliğini korur.

Belge zincirinin sonunda ilk sözleşme, ara muhafaza ve ikinci sözleşme için üç ayrı tarih aralığı gösterilmesi yararlıdır. Her aralığın yanında ilgili belge numarası bulunur. Bu çalışma çizelgesi hukuken zorunlu bir form değildir; aynı yükün farklı sözleşmeler arasında izlenmesini ve uyuşmazlığın gerçek zaman sınırlarının görülmesini sağlar.

Sık sorulan sorular

Her aktarma CIM 28 kapsamında yeniden gönderme midir?

Hayır. Tek sözleşme içindeki aktarma ile yeni taşıma sözleşmesiyle yeniden gönderme ayrılmalıdır.

Karine için malın taşıyıcıda kalması gerekir mi?

M.28/1, muhafazanın sürmesini ve malın yeniden gönderme yerindeki varış durumuyla sevkini arar.

Malın mutlaka hasarsız geldiği ispatlanmalı mıdır?

Metindeki koşul, geldiği durumla yeniden gönderilmesidir. Başlangıçta mevcut hasar ve sonraki tespitler gerçeğe uygun biçimde değerlendirilir.

Önceki sözleşme CIM dışında olursa karine hiç uygulanmaz mı?

M.28/2’deki doğrudan taşıma kapsam testi veya m.28/3’teki benzer rejim ve karşılıklı karine şartları ayrıca incelenir.

Son sözleşmede hasar sayılması otomatik tam ödeme getirir mi?

Hayır. Sorumluluk savunmaları, gerçek zarar, sınırlar ve hak koruma koşulları ayrıca uygulanır.

Alıcının teslim yerini değiştirmesi her zaman yeni sözleşme midir?

Hayır. M.18–19 kapsamında mevcut sözleşmenin değiştirilmesi de mümkündür. İşlemin hukuki niteliği belgelerden belirlenir.

CIM 28 ile otuz günlük kayıp karinesi aynı mıdır?

Hayır. M.29 teslim edilmeyen malların kayıp sayılmasını; m.28 yeniden gönderme sonrasındaki kısmi kayıp ve hasarın dönemini düzenler.

Taşıyıcıların kendi aralarında görüşmesi süreleri korur mu?

Tek başına bütün süreleri korumaz. Hak sahibinin tespit, yazılı talep ve zamanaşımı kontrolleri ayrıca yapılmalıdır.

Resmî kaynak ve kapsam

Dayanaklar CIM m.28 ve bağlantılı m.1, 18–19, 23–29, 47–48’dir. OTIF konsolide CIM metni ve özgün sözleşme ve değişiklik kayıtları kullanılmıştır. Derleme bilgilendirme amaçlıdır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki hukuki süreçler Mersin merkezli yürütülür.