Demiryolu Yük Hasarında Tespit Tutanağı ve Uzman İncelemesi: CIM 42

Demiryolu yükünde kısmi kayıp veya hasar taşıyıcı tarafından fark edilmiş ya da varsayılmışsa veya hak sahibi tarafından ileri sürülmüşse, CIM m.42/1 uyarınca taşıyıcı gecikmeden tespit tutanağı düzenlemelidir. Tespit mümkünse hak sahibinin huzurunda yapılır. Tutanağa malın durumu ve kütlesi; mümkün olduğu ölçüde kayıp veya hasarın kapsamı, nedeni ve meydana gelme zamanı yazılır. M.42/2 gereğince bir suret hak sahibine ücretsiz verilir. Bulgular kabul edilmiyorsa m.42/3 uyarınca tarafların veya mahkemenin belirlediği uzmanla inceleme istenebilir. Tespit, ödeme kabulü veya sulh anlaşmasıyla aynı işlem değildir.

Bu rehber, hasarın ilk görüldüğü anda hangi kaydın hazırlanacağını ve taşıyıcının tutanağındaki eksik veya tartışmalı bulguların nasıl ele alınacağını açıklar. Fotoğraf çekmek, sigortacıya haber vermek, satış satıcısına ayıp bildirmek ve CIM’e uygun taşıyıcı tespiti istemek farklı işlemlerdir. Aynı dosyada hepsi gerekebilir; biri diğerinin yerine otomatik olarak geçmez. Özellikle kabul sonrası hak kaybı kuralları nedeniyle tespit süreci yalnız teknik inceleme olarak görülmemelidir.

Tespit yükümlülüğünü hangi olay başlatır?

CIM m.42/1 üç başlangıç durumunu kapsar: taşıyıcının kısmi kayıp veya hasarı keşfetmesi, böyle bir durumdan şüphelenmesi ve hak sahibinin bu iddiayı ileri sürmesi. Bu nedenle taşıyıcının tespit yapması için kendi sorumluluğunu peşinen kabul etmesi gerekmez. Hasarın nedeninin henüz bilinmemesi de malın mevcut durumunun kayıt altına alınmasını gereksiz hâle getirmez. Önce olgu tespit edilir; hukuki sorumluluk ayrıca değerlendirilir.

Hak sahibi iddiasını somutlaştırmalıdır. Hangi taşıma belgesi, hangi mal, hangi miktar ve hangi gözlenen sorun söz konusudur soruları açıklanır. Genel olarak ürünler kötü geldi demek yerine eksik paket, kırık parça, ıslanma veya ölçülen ağırlık farkı belirtilir. İlk bildirimde bilinmeyen teknik neden kesinmiş gibi yazılmamalıdır. Gözlenen durumla bu durumun açıklaması ayrı tutulmalıdır.

Taşımanın CIM’e tabi olup olmadığı öncelikle belirlenir. CIM uygulama alanı farklı sözleşme ve taşıma aşamalarını açıklar. Malın demiryolu terminalinde görülmesi, her belge ve her ilişki bakımından aynı rejimin geçerli olduğunu göstermez. Taşıyıcı, depo işletmesi ve satıcının ayrı görevleri varsa tespit talebinin muhatabı ve hukuki amacı buna göre düzenlenmelidir.

Gecikmeden tespit ile sonradan ayrıntılı rapor ayrımı

M.42/1, taşıyıcının gecikmeden tutanak düzenlemesini ister. Bu nedenle bütün teknik nedenlerin kesinleşmesi beklenerek mevcut durumun kaydı ertelenmemelidir. İlk tutanak, o anda görülebilen ve ölçülebilen olguları gösterebilir. Daha sonra uzman analizi veya ilave ölçüm yapılması mümkündür. İlk kayıtla sonraki rapor arasında hangi bilginin ne zaman elde edildiği açıkça belirtilmelidir.

Bir ürünün bozulma nedeni laboratuvar incelemesi gerektirebilir; buna rağmen ambalajın durumu, ürün kimliği, görünen hasar ve teslim zamanı hemen kaydedilebilir. Teknik incelemenin uzun sürmesi, ilk tespitin hiç yapılmamasını her durumda haklı kılmaz. Buna karşılık olay anında belirlenemeyen neden, tutanağı tamamlamak için tahminle kesinleştirilmemelidir. Metindeki mümkün olduğu ölçüde ayrımı bu konuda önemlidir.

Gecikmenin malın durumunu değiştirme riski de değerlendirilir. Kuruma, bozulma, onarım veya yeniden paketleme sonraki incelemeyi etkileyebilir. Güvenlik ve koruma için zorunlu adımlar atılırken işlemin nedeni ve kapsamı belgelenir. Delili korumak, tehlikeli veya bozulan malı hiçbir önlem almadan bırakmak anlamına gelmez. Teknik müdahaleden önce ve sonra mümkün olan kayıtlar birbirine bağlanmalıdır.

Hak sahibinin huzurunda inceleme

CIM m.42/1, tespitin mümkünse hak sahibinin huzurunda yapılmasını öngörür. Bu, hak sahibine gözlemleri görme, yük kimliğini doğrulama ve farklılığını belirtme imkânı sağlar. Ancak hüküm, hak sahibi fiilen bulunamadığı her durumda taşıyıcının tespit yükümlülüğünü tamamen kaldırmaz. Katılımın mümkün olup olmadığı ve davetin nasıl yapıldığı gerçek kayıtlarla gösterilmelidir.

İncelemeye temsilci katılıyorsa kimin adına ve hangi kapsamda görev yaptığı belirtilir. Depo çalışanı, sigorta eksperi ve alıcının yetkili temsilcisi aynı sıfat değildir. Tutanağı imzalayan kişinin hangi gözleme katıldığı ve hangi yetkiyle imza verdiği açıklanmalıdır. Sadece bir kişinin olay yerinde bulunması, bütün hukuki taleplerin kabul veya reddedildiği anlamına gelmez.

Katılım sağlanamamışsa tutanakta mevcut koşullar belirtilir. Hak sahibinin daha sonra inceleme yapmak istemesi durumunda malın mevcut yeri ve korunma durumu açıklanmalıdır. İlgili yazışmalar korunur. Taşıyıcının tek taraflı tespit yapmış olması tutanağın hiçbir değeri bulunmadığı sonucunu kendiliğinden doğurmaz; fakat bulguların kapsamı ve itiraz imkânı m.42/3 uyarınca ayrıca değerlendirilir.

Malın kimliği ve kütlesi nasıl yazılmalıdır?

Tutanak öncelikle hangi malın incelendiğini göstermelidir. Taşıma belgesi numarası, gönderici ve alıcı, ürün tanımı, paket veya seri bilgisi, vagon ya da konteyner kimliği uygun kayıtlarla eşleştirilir. Aynı terminalde benzer mallar bulunması, incelenen ürünün sözleşme konusu yük olduğunu kendiliğinden kanıtlamaz. Kimlik bağlantısı bütün teknik ve mali dosyanın başlangıcıdır.

M.42/1 malın kütlesinin kaydedilmesini de öngörür. Tartım yapılmışsa yöntem, birim ve hangi miktarın ölçüldüğü gösterilir. İlk kayıt net, son kayıt brüt ise bu fark açıklanır. Ambalajın veya taşıma kabının değişmesi gözden kaçırılmamalıdır. Yalnız iki toplamı çıkararak gerçek ürün kaybının kesin bulunduğu söylenemez. Ölçüm kayıtları karşılaştırılabilir olmalıdır.

CIM 31 doğal fire incelemesi yapılacaksa paket ve kütle ayrımları ayrıca önem taşır. Bir paketin tamamen kaybıyla içerikte doğal eksilme aynı hukuki sonuç değildir. Tespit tutanağı olayın bu fiziksel niteliğini açık göstermelidir. Sonradan kullanılacak hesap yöntemi, ilk tutanakta belirsiz bırakılan miktarlar üzerinden tahminle kurulmasın diye kayıtlar ayrıntılı tutulmalıdır.

Hasarın kapsamı ile nedeni ayrı alanlardır

Hasarın kapsamı, hangi malların ne ölçüde etkilendiğini gösterir. Nedeni ise bu sonucun hangi olay veya süreçten doğduğunu açıklamaya yöneliktir. Kırık, paslı veya ıslak ürün görülmesi bir durum tespitidir; bunun taşıma öncesi veya sonrası hangi sebeple oluştuğu ayrı teknik inceleme gerektirebilir. Tutanağın bu iki soruyu aynı cümlede kesinleştirmesi her zaman doğru olmaz.

Bir sevkiyatın yalnız örnek alınan bölümünde inceleme yapılmışsa bu sınır belirtilir. Numunenin bütün yükü temsil edip etmediği teknik olarak açıklanmalıdır. İncelenmemiş malların tamamı hakkında hiçbir dayanak olmadan aynı hasar oranı yazılmamalıdır. Buna karşılık ortak bir olayın bütün yükü etkilediğini gösteren kayıt varsa bu da belirtilir. Tespit, gözlenen verinin kapsamını doğru yansıtmalıdır.

Taşıyıcının sorumluluğunu kabul ettiği veya reddettiği açıklamalar, fiziksel gözlemlerden ayrılmalıdır. CIM 23–25 sorumluluk ve ispat hükümleri hukuki değerlendirmeyi düzenler. Tutanağa taşıyıcı sorumlu değildir yazılması, kanuni sorumluluk incelemesinin bütün şartlarını tek başına sonuçlandırmaz. Aynı şekilde hasar görülmesi, her savunmanın incelemesiz reddi anlamına gelmez.

Oluşma zamanı ile tespit zamanı

M.42/1, mümkün olduğu ölçüde zararın meydana gelme zamanının da kaydedilmesini ister. Son teslimde hasar görülmesi, hasarın kesin olarak o gün oluştuğunu göstermez. Ara kontrol, yükleme ve aktarma kayıtları farklı dönemleri aydınlatabilir. Tutanak, kesin gün belirlenemiyorsa bunu açıkça belirtmelidir. Bilinmeyen zaman, belgenin boş görünmemesi için rastgele tamamlanmamalıdır.

Birden fazla taşıma sözleşmesi varsa oluşma döneminin önemi artar. Yeniden gönderme hâlindeki CIM 28 karinesi, belirli koşullarda hasarın son sözleşme dönemine bağlanmasını sağlar. Tespit tutanağının ilk varış ve yeni sevk kayıtlarıyla karşılaştırılabilir olması gerekir. Muhafaza ve malın aynı durumda kalması gibi veriler, yalnız son fotoğraftan çıkarılamaz.

Elektronik kayıtların saat dilimleri farklıysa bu fark açıklanır. Bir sistemde görünen saatle başka yerdeki yerel saat arasında fark olması otomatik çelişki sayılmamalıdır. Ham kayıtlar korunur ve olay sırası tutarlı şekilde gösterilir. Tespit raporu, belge düzenleme anıyla fiilî olay anını ayrı yazmalıdır. Böylece sonradan üretilmiş raporun olay sırasında hazırlanmış olduğu izlenimi doğmaz.

Tutanak sureti ücretsiz verilmelidir

CIM m.42/2, tutanağın bir suretinin hak sahibine ücretsiz verilmesini düzenler. Bu sonuç, bütün sonraki uzman incelemelerinin veya her teknik hizmetin ücretsiz olduğu anlamına gelmez. Madde belirli tespit tutanağının kopyasına ilişkindir. Hak sahibi hangi belgenin suretini istediğini açıkça belirtebilir. Taşıyıcının dosyasında kayıt bulunduğu söylenmesi, suretin fiilen verilmiş olduğu anlamına gelmez.

Alınan suretin bütün sayfaları ve ekleri kontrol edilir. Metinde atıf yapılan fotoğraf veya ölçüm tablosu eksikse bunların da tamamlanması istenir. İmza, tarih ve belge numarası kayıt altına alınır. Sonradan düzeltilmiş bir sürüm verilmişse değişikliğin ne olduğu açıklanmalıdır. Hak sahibinin hangi sürümü ne zaman aldığı, sonraki itiraz ve uzman talebinin anlaşılması için önemlidir.

Bulgular kabul edilmiyorsa uzman incelemesi

CIM m.42/3, hak sahibinin tutanak bulgularını kabul etmemesi hâlinde malın durumu ve kütlesi ile hasarın nedeni ve miktarının uzman tarafından belirlenmesini istemesine imkân tanır. Uzman taraflarca veya mahkemece atanabilir. Bu nedenle taşıyıcının tutanağı bütün tartışmayı kesin olarak sona erdiren bir belge gibi sunulmamalıdır. İtiraz hangi bulguya ilişkinse açıkça gösterilmelidir.

Uzman talebinde genel olarak rapor yanlıştır demek yerine somut eksiklik belirtilir. Yanlış mal kimliği, eksik tartım, incelenmemiş hasar veya dayanağı gösterilmeyen neden değerlendirmesi ayrı başlıklardır. Uzmanın cevaplaması gereken sorular belirli olmalıdır. Teknik tespitle hukuki kusur ve tazminatın nihai kapsamı farklı konular olabilir. Uzmandan hangi konuda değerlendirme istendiği açıklanmalıdır.

M.42/3, uygulanacak tespit usulünü tespitin yapıldığı devletin hukukuna bırakır. Bu nedenle her ülkede aynı başvuru şekli, aynı mahkeme veya aynı uzman atama yöntemi bulunduğu söylenemez. Somut yer ve yetkili usul belirlenmelidir. Bu rehber genel CIM çerçevesini açıklar; ilgili ülkedeki delil tespiti prosedürü ayrıca doğrulanarak uygulanmalıdır.

Özel eksper raporu ile ortak veya mahkemece atanan uzman

Sigortacı veya taraflardan biri kendi uzmanından rapor almış olabilir. Bu belge teknik delil olarak değerlendirilebilir; fakat her durumda m.42/3’teki taraflarca veya mahkemece belirlenen uzman işlemiyle aynı olduğu varsayılmamalıdır. Uzmanın kim tarafından görevlendirildiği, görev kapsamı ve diğer tarafın katılımı açıklanmalıdır. Raporun adı değil, gerçek usulü ve içeriği esas alınır.

Farklı raporlar çelişiyorsa hangi verilere dayandıkları karşılaştırılır. Bir rapor ürünün ilk hâlini, diğeri onarım sonrasını incelemiş olabilir. Aynı hasar grubunu kapsayıp kapsamadıkları ve ölçüm yöntemleri belirlenir. Raporların sonuç rakamlarını karşılaştırmak tek başına yeterli değildir. Farkın teknik neden mi, kapsam mı, fiyat kaynağı mı yoksa zaman farkı mı olduğu açıklanmalıdır.

Uzman incelemesinde numune veya test gerekiyorsa ürün kimliğiyle bağlantı korunur. Numunenin alınma yeri, tarihi ve miktarı kaydedilir. Test sırasında malın bir bölümü tüketilmiş veya değiştirilmişse bunun nedeni belirtilir. Bu önerilen kayıt düzeni, m.42’de ayrıntılı teknik standart olarak sayılmış yeni şekil şartları değildir; incelemenin gerçek yükle bağlantısını denetlenebilir kılar.

Hasar tespiti tazminat hesabının tamamı değildir

Bir malın hasarlı olduğunun tespitiyle parasal tazminatın miktarı farklıdır. CIM 32 değer kaybı hesabı, varış yerindeki oranı m.30 değerine uygular ve ilgili tavanları dikkate alır. Teknik rapor, değerleme için gerekli verileri sağlayabilir; ancak bütün fiyat, para birimi ve limit işlemleri ayrıca gösterilmelidir.

Tutanakta zarar toplamı yazılmışsa bu rakamın nasıl bulunduğu incelenir. Onarım teklifi, satış değeri ve hurda değeri aynı veri değildir. Hangi masrafın doğduğu ve hangi malın değer kaybettiği açıklanmalıdır. Taşıyıcıya verilen talepte tespit belgesiyle mali hesap arasında aynı ürün ve miktar bilgileri kullanılmalıdır. Teknik raporda on paket, hesapta bütün sevkiyat yer alıyorsa fark gerekçelendirilmelidir.

Kabul sonrası yedi günlük kuralın önemi

CIM m.47, hak sahibinin malları kabul etmesinin kısmi kayıp, hasar ve gecikmeye ilişkin dava haklarına etkisini düzenler. Kabulden önce m.42’ye uygun tespit yapılması, ilgili istisnalardan biridir. Gizli kayıp veya hasar kabulden sonra ortaya çıkmışsa, keşiften hemen sonra ve kabulden itibaren en geç yedi gün içinde m.42 tespiti istenmesi; ayrıca zararın taşıma döneminde oluştuğunun ispatı gerekir. Bu koşullar birlikte değerlendirilir.

Yedi günlük süre, her görünen hasarda beklenebilecek serbest süre gibi anlaşılmamalıdır. Görünür sorunda kabul öncesi tespit ve diğer istisnalar önemlidir. Gizli hasarda da sadece yedinci gün sonuna kadar herhangi bir mesaj göndermek yeterli olduğu varsayılmamalıdır; keşiften hemen sonra hareket etme şartı vardır. Tespit talebinin içeriği, muhatabı ve zamanı kayıt altına alınmalıdır.

M.42’ye göre yapılması gereken tespitin yalnız taşıyıcının kusuruyla yapılmamış olması da m.47’de ayrıca düzenlenir. Bu nedenle taşıyıcının işlem yapmaması hâlinde olay ve talep kayıtları korunmalıdır. Ancak bu istisnanın her gecikmede otomatik doğduğu söylenemez. Hak sahibi ne istediğini, taşıyıcının ne yaptığını ve eksikliğin nedenini somut belgelerle açıklamalıdır.

Tespit talebi için pratik içerik düzeni

Yazının ilk bölümünde taşıma belgesi ve taraf bilgileri, ikinci bölümünde yükün bulunduğu yer ve mevcut durumu, üçüncü bölümünde gözlenen eksiklik belirtilir. Ardından CIM m.42 kapsamında gecikmeden tespit, mümkünse katılım ve ücretsiz suret istenir. Bilinen fotoğraf ve ölçüm kayıtları eklenir. Bu sıra zorunlu bir resmî form değil, talebin neyi hedeflediğini anlaşılır kılan çalışma yöntemidir.

Hasarın nedeni bilinmiyorsa kesin suçlama yazmak yerine incelenmesi gereken nokta gösterilir. Tespit talebi, tazminat hakkının saklı tutulması ve gerekli diğer başvurulardan ayrılmalıdır. Yalnız tutanak istemek her durumda m.43 tazminat talebinin bütün koşullarını karşılamaz. Zamanaşımı ve diğer hak koruma işlemleri ayrıca izlenir. Aynı yazı birden fazla amaç taşıyorsa her talep açıkça belirtilmelidir.

Sık sorulan sorular

Taşıyıcı hasarı kabul etmeden tutanak düzenlemek zorunda mı?

M.42/1’deki tespit yükümlülüğü, hasarın fark edilmesi, varsayılması veya hak sahibinin iddiasıyla doğabilir. Peşinen sorumluluk kabulü aranmaz.

Hak sahibi tespitte mutlaka bulunmalı mı?

Madde mümkünse huzurunda inceleme öngörür. Katılım koşulları ve yapılan davet kayıtları somut olarak değerlendirilir.

Tutanak kopyası için ücret alınabilir mi?

M.42/2 hak sahibine bir suretin ücretsiz verilmesini düzenler. Diğer uzman hizmetleri ayrı değerlendirilir.

Neden bilinmiyorsa tutanak bekletilir mi?

Mevcut durum gecikmeden kaydedilmelidir. Neden ve oluşma zamanı mümkün olduğu ölçüde belirlenir; bilinmeyen veri tahminle kesinleştirilmez.

Taşıyıcının tutanağına itiraz edilebilir mi?

Evet. M.42/3, tarafların veya mahkemenin atadığı uzmanla durum, kütle, neden ve miktarın incelenmesini isteme imkânı verir.

Sigorta eksperi raporu her durumda aynı işlem midir?

Görevlendirme ve usul incelenir. Tek taraflı özel raporun m.42/3 işlemiyle otomatik özdeş olduğu söylenemez.

Gizli hasarda tespit ne zaman istenir?

M.47/2-b kapsamında keşiften hemen sonra ve kabulden itibaren en geç yedi gün içinde tespit istenmesi ile taşıma döneminde oluşma ispatı birlikte aranır.

Fotoğraf çekmek bütün hakları korur mu?

Fotoğraf delildir; gerekli tespit, yazılı tazminat talebi ve süre işlemlerinin yerine kendiliğinden geçmez.

Resmî kaynak ve kapsam

Dayanaklar CIM m.42 ve bağlantılı m.23, 28, 30–32, 43, 47–48’dir. OTIF konsolide CIM metni ile özgün metin ve değişiklik kayıtları kullanılmıştır. Derleme bilgilendirme amaçlıdır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki hukuki süreçler Mersin merkezli yürütülür.