Demiryolu Yükünde Doğal Fire: CIM 31 Yüzde 1 ve Yüzde 2 Kuralı

Demiryolu yükündeki her ağırlık eksikliği doğal fire değildir. CIM m.31/1, ancak niteliği gereği sırf taşıma nedeniyle genel olarak fireye uğrayan mallar için uygulanır. Bu koşulla sıvı veya nemli hâlde gönderilen mallarda kütlenin yüzde 2’si, kuru mallarda yüzde 1’i ölçüsünde fire payı öngörülür; taşıyıcı aşan bölümden sorumludur. Güzergâhın uzunluğu bu oranları değiştirmez. Eksilmenin fire payını haklı kılan nedenlerden doğmadığı ispatlanırsa m.31/2 gereğince indirim kullanılamaz. Malın tamamının veya bir paketin kaybında ise m.31/4 uyarınca fire indirimi yapılmaz.

Bu rehber, teslimde tartım farkı çıktığında hangi miktarın gerçekten eksik olduğunu, bu eksikliğin doğal fireyle açıklanıp açıklanamayacağını ve doğru hesabın nasıl kurulacağını ele alır. Malın değerini hesaplayan 17 SDR/kg sınırıyla fire payı farklı konulardır. İlki tazminatın genel tavanını, ikincisi özel şartlarda sorumluluğa esas eksik miktarı ilgilendirir. Aynı taşıma dosyasında ikisi birlikte incelense de oranlar ve hesap tabanları birbirinin yerine geçirilemez.

Doğal fire kuralının başlangıç koşulu

CIM m.31’in uygulanması, malın niteliği gereği taşıma sırasında genel olarak ağırlık kaybetmeye elverişli olmasını gerektirir. Bu nedenle bütün kuru yükler için yüzde 1, bütün sıvılar için yüzde 2 eksiltmenin her durumda serbest olduğu söylenemez. Önce malın gerçek özelliği ve eksilmenin taşıma olgusuyla ilişkisi belirlenir. Sonra ilgili oran değerlendirilir. Malın adının faturada kuru ürün olarak yazılması, tek başına hukuki koşulun sağlandığını göstermez.

Bu inceleme teknik bilgi gerektirebilir. Ürünün teslimdeki nemi, ambalajı, saklama ihtiyacı ve taşınma koşulları değerlendirilir. Ancak teknik raporun görevi yalnız bir genel fire oranını tekrar etmek değildir. Somut yükün neden bu düzenin kapsamına girdiği açıklanmalıdır. Doğal olarak nem kaybedebilen mal ile dış müdahale nedeniyle bir bölümü dökülen mal aynı olay değildir. Ağırlık azalmasının gerçek kaynağı belirlenmeden oran uygulamak eksik değerlendirme oluşturur.

Öncelikle taşıma sözleşmesinin CIM’e tabi olduğu da kontrol edilir. Uluslararası demiryolu taşımasında CIM kapsamı, teslim alma ve teslim yerleri ile sözleşmesel bağlantıları açıklar. Başka taşıma türüne veya satış sözleşmesine ait bir tolerans, bu hükmün yerine doğrudan kullanılamaz. Taşıyıcının fire savunması, gerçekten uygulanacak taşıma rejiminin şartlarına dayanmalıdır.

Sıvı veya nemli gönderilen malda yüzde 2

M.31/1-a, sıvı malları ve nemli durumda gönderilmiş malları aynı yüzde 2 grubunda düzenler. Buradaki sınıflandırmada malın gönderildiği durum önemlidir. Son varışta kurumuş olması, başlangıçta nemli gönderilmediğini göstermez. Buna karşılık başka bir sevkiyat için hazırlanmış nem raporu, mevcut malın durumuna otomatik olarak uygulanamaz. İlk teslim kaydı ve ilgili partiye ait teknik belgeler birlikte okunmalıdır.

Yüzde 2, ancak maddenin başlangıç koşulları sağlandığında hesaba girer. Taşıma sırasında bir tankın dış etkiden delinmesi ve sıvının boşalması gibi olaylarda sırf mal sıvı diye oran otomatik düşülmez. Somut eksilmenin fire payını haklı kılan nedenlerden kaynaklanmadığı ispatlandığında m.31/2 devreye girer. Bu ayrım, normal taşıma kaybı ile başka bir olayın sonucu arasındaki hukuki sınırı korur.

Nemli ürünün su içeriği üzerinden ayrıca satış bedeli düzeltmesi yapılmış olabilir. Bu ticari hesapla taşıyıcının CIM sorumluluğu ayrı tutulmalıdır. Satıcı ve alıcının fiyatlandırmada kabul ettiği nem oranı, taşıyıcıya karşı bütün fire tartışmasını tek başına çözmez. Hangi yükümlülüğün hangi sözleşmede düzenlendiği ve tarafların kimler olduğu açıkça gösterilmelidir. Aynı rakam farklı ilişkilerde farklı hukuki işlev görebilir.

Kuru malda yüzde 1 ve mesafeden bağımsızlık

M.31/1-b, başlangıç koşulunu taşıyan kuru mallar için yüzde 1 fire payı belirler. Bu oran bütün taşınan eşyaların genel ticari toleransı değildir. Özellikle tek tek sayılabilen ve kaybı belirli paket veya ürünle ortaya konulan mallarda olayın gerçek niteliği incelenir. Bir kolinin hiç teslim edilmemesiyle toplu malda doğal kütle azalması aynı hesap değildir. Paket kaybı için dördüncü fıkradaki açık istisna korunmalıdır.

M.31/1, güzergâh ne kadar uzun olursa olsun aynı oranları öngörür. Bu nedenle sınır geçişi sayısına, taşımaya katılan işletme sayısına veya her bin kilometreye göre oran çoğaltılmaz. Tek bir taşıma kapsamında üç farklı işletmenin yer alması, yüzde 1’in üç kez uygulanmasına izin vermez. Hesapta kullanılan fire payı, sözleşmenin ve maddenin belirlediği kapsam içinde tek kez değerlendirilmelidir.

Yolculuk süresinin uzaması, başka bir sorumluluk veya nedensellik incelemesi doğurabilir. Ancak bu durum m.31’de yazılı yüzde oranlarını kendiliğinden artırmaz. Süre aşımı ayrıca CIM 16 ve 33 gecikme düzeni kapsamında ele alınır. Gecikme nedeniyle meydana gelen belirli zarar ile doğal fire payı ayrı gösterilmelidir; aynı fiziksel kayıp farklı adlarla iki kez hesaplanmamalıdır.

İlk ve son tartım karşılaştırılabilir olmalıdır

Fire hesabından önce gerçek ağırlık farkı belirlenir. İlk kaydın net, son kaydın brüt olması veya ölçü birimlerinin farklılığı doğrudan eksik teslim gibi sunulmamalıdır. Tartım cihazı, ölçüm tarihi, ambalajın durumu ve varsa yeniden paketleme kaydı incelenir. Birim dönüşümleri açık yapılır. Ton, kilogram ve litre arasında dönüşüm kullanılıyorsa teknik dayanağı belirtilir; yoğunluk verisi bilinmeden litre kilogramla eşit kabul edilmez.

Ambalaj veya taşıma kabının değişmesi brüt ağırlığı etkileyebilir. Bu değişikliğin ne olduğu belgelenmeden iki toplam arasındaki farkın tamamı ürün kaybı sayılmaz. Aynı şekilde paket sayısının değişmemesi içerikte miktar kaybını her durumda dışlamaz. Ölçüm kaydı malın hangi bölümünü kapsıyorsa hesap da o bölüme bağlanır. Toplam vagon tartımı ile belirli bir ürünün tartımı açıklamasız biçimde karşılaştırılmamalıdır.

CIM taşıma belgesindeki miktar kayıtlarının ispatı, yüklemeyi kimin yaptığı ve taşıyıcının hangi incelemeyi kaydettiğiyle ilişkilidir. Göndericinin yazdığı her ağırlığın taşıyıcı tarafından tartılarak doğrulandığı varsayılmamalıdır. Buna karşılık fiilen yapılmış ve belgelenmiş kontrol de yok sayılamaz. Hangi verinin taraflarca kabul edildiği, hangisinin tartışmalı olduğu ayrı işaretlenmelidir.

Oran hesabının sayısal gösterimi

Yalnız hesap yöntemini göstermek için, m.31/1-a koşullarını taşıyan 1.000 kilogramlık malda yüzde 2 pay 20 kilogramdır. Teslim farkı 35 kilogram ise, diğer sorumluluk koşulları saklı kalmak üzere payı aşan miktar 15 kilogramdır. Fark 12 kilogram olduğunda sırf bu hesap üzerinden yüzde 2’ye kadar tamamlanmış bir tazminat doğmaz. Fire payı alacaklıya ödeme değil, özel şartlarda taşıyıcının sorumluluğuna ilişkin bir sınırdır.

Kuru mal örneğinde başlangıç miktarı 1.000 kilogram ve ilgili eksilme 18 kilogram olduğunda yüzde 1 pay 10 kilogram, aşan bölüm 8 kilogramdır. Bu sonuç, gerçek olayın doğal fire şartlarını taşıdığı ve m.31/2 veya 4 istisnası bulunmadığı kabulüyle yapılan aritmetiktir. Belirli bir dava sonucu değildir. Somut dosyada malın niteliği, ölçüm verileri ve eksilmenin nedeni doğrulanmadan bu rakamlar uygulanmamalıdır.

Hesap cetvelinde başlangıç kütlesi, teslim kütlesi, fark, kullanılan oran, fire payı ve payı aşan miktar ayrı sütunlarda gösterilir. Negatif sonuç çıkıyorsa bu, taşıyıcının alacaklıdan mal bedeli talep edeceği anlamına gelmez. İlgili miktar yönünden fire hesabının sonucu sıfırda kalır; başka zarar veya başka nedene ilişkin talep ayrı incelenir. Matematiksel işlemle hukuki alacak birbirine karıştırılmamalıdır.

Birden fazla paket varsa ayrı hesap

CIM m.31/3, tek taşıma belgesi altında birden fazla paket taşındığında, gönderme anındaki kütleleri belgede ayrı yazılıysa veya başka şekilde belirlenebiliyorsa fireyi her paket için ayrı hesaplamayı gerektirir. Bu nedenle her dosyada önce bütün ağırlıkları toplayıp tek oran uygulamak doğru değildir. Paketlerin ayrı başlangıç miktarları ve teslim farkları belirlenir. Hangi paketin ne ölçüde etkilendiği görünür olmalıdır.

Ayrı hesap, bir paketteki kaybın başka paketin kullanılmamış fire payıyla kapatılmasını önler. Örneğin aynı nitelikte ve başlangıçta ayrı tartılmış iki paketten yalnız birinde eksilme varsa, diğerinin varsayımsal payı ilk pakete otomatik eklenmez. Sayısal sonucu belirleyen şey, gerçek paket kayıtları ve m.31/3 koşullarıdır. Aynı belge üzerinde bulunmaları, iki paketi her konuda tek fiziksel bütün hâline getirmez.

Paket kütlesi taşıma belgesinde yazılı değilse başka güvenilir belgelerle belirlenip belirlenemediği araştırılır. Üretim paketleme listesi veya tartı fişi kullanılacaksa somut paketin kimliğiyle bağlantı kurulmalıdır. Standart ambalaj kapasitesi, her paketin gerçekten o miktarda doldurulduğunu tek başına göstermez. Başlangıç verisi tahmine dayanıyorsa bu sınır açıklanmalı, kesin ölçüm yapılmış izlenimi verilmemelidir.

Tam kayıp ve kaybolan paket için fire düşülmez

M.31/4, malların tamamen kaybında veya bir paketin kaybında tazminat hesabından fire indirimi yapılmayacağını açıkça düzenler. Bu nedenle hiç teslim edilmemiş paketin bedelinden yüzde 1 ya da yüzde 2 kesinti yapılması bu maddeyle gerekçelendirilemez. Paket içeriğinin doğası gereği fireye elverişli olması, paketin tamamı kaybolduğunda bu açık istisnayı ortadan kaldırmaz. Kayıp türü doğru sınıflandırılmalıdır.

Bir paketin tamamen kaybolduğu ancak sevkiyatın diğer paketlerinin teslim edildiği durum, toplam sevkiyat açısından kısmi kayıp olabilir. Buna rağmen kaybolan paket için dördüncü fıkranın istisnası geçerlidir. “Sevkiyat kısmen teslim edildi” denilerek paket kaybının sıradan fireye çevrilmesi doğru değildir. Her paketin varlığı, kimliği ve teslim durumu ayrı gösterildiğinde bu fark anlaşılır hâle gelir.

Eksik içerik ile eksik paket tartışmalıysa tespit tutanağı önemlidir. Paket hiç yok mu, ambalaj mevcut fakat içeriği mi azalmış, yoksa ambalaj değiştirilmiş mi soruları cevaplanmalıdır. Fotoğraf, sayım, mühür ve teslim kayıtları birlikte değerlendirilir. Bu inceleme tamamlanmadan yalnız toplam ağırlık farkından paket kaybı veya doğal fire sonucu kesin biçimde çıkarılmamalıdır.

Eksilme doğal fire nedeninden doğmamışsa

CIM m.31/2, somut koşullarda kaybın fire payını haklı kılan sebeplerden kaynaklanmadığı ispatlanırsa birinci fıkradaki sınırdan yararlanılamayacağını belirtir. Burada iddia edilen farklı neden açık olmalıdır. Dışarıya dökülme, belirli müdahale veya başka olay ileri sürülüyorsa bu olayla eksik miktar arasındaki bağ gösterilir. Sadece fire olduğuna katılmıyorum demekle, başka nedeni belgeyle ortaya koymak aynı şey değildir.

Teknik rapor olayın ne zaman gerçekleştiğini ve hangi miktarı etkilediğini belirleyebildiği ölçüde açıklamalıdır. Bir kapakta hasar görülmesi, bütün eksilmenin kesin o hasardan kaynaklandığını her durumda göstermez. Buna karşılık olay kayıtlarıyla belirli miktarın döküldüğü doğrulanmışsa aynı miktar sırf mal nemliydi diye doğal fire sayılmamalıdır. Karma nedenler varsa farklı bölümler ayrı değerlendirilir.

Başlangıçta mevcut üretim veya paketleme eksikliğiyle taşıma döneminde oluşan kayıp da ayrılmalıdır. Göndericiye karşı satış veya hizmet talebi, taşıyıcıya karşı CIM alacağıyla aynı taraf ve koşullara dayanmaz. Yükleme ve ambalaj sorumluluğu bu ayrımı tamamlar. Aynı belge farklı ilişkilerde kullanılabilir; fakat hukuki sorumluluk kendiliğinden aynı kişiye yüklenmez.

CIM 23 ve 25’in ispat düzeni korunur

M.31/5, doğal fire hükmünün CIM m.23 ve 25’i ortadan kaldırmadığını belirtir. Bu nedenle fire oranını aşan her miktarın hiçbir savunma dinlenmeden otomatik ödeneceği söylenemez. Taşıyıcının genel sorumluluğu, kurtuluş nedenleri ve ilgili ispat kuralları ayrıca uygulanır. Aynı şekilde yüzde altında kalan her kayıp için de diğer fıkralardaki istisnalar yok sayılarak kesin sorumsuzluk sonucu kurulamaz.

Taşıyıcının kurtuluş savunmaları rehberi, malın bünyesindeki kusur ve özel risklerin farklı ispat yapılarını açıklar. Doğal fire dosyasında hangi hükme dayanıldığı belirli olmalıdır. Bir savunma özel risk karinesine, başka savunma m.31’deki miktar payına dayanabilir. Bunların ayrı koşulları tek bir genel “fire sorumluluğu yoktur” cümlesi içinde birleştirilmemelidir.

Fire hesabından parasal tazminata geçiş

Sorumluluğa esas eksik miktar belirlendikten sonra malın değeri ve uygulanacak sınır hesaplanır. CIM 30 kayıp tazminatı, teslim alma yer ve günündeki değer ile 17 SDR/kg genel sınırını ayrı düzenler. Fire hesabının yüzde oranı parasal tazminatın tamamından keyfî bir indirim yüzdesi gibi kullanılmamalıdır. Önce miktar, sonra değer ve sınır değerlendirilir.

Taşıma gideri ve diğer ödemelerin iadesi de ilgili mal kaybıyla ilişkilendirilmelidir. Hesapta mal değeri içinde zaten yer alan bir gider ikinci kez eklenmez. Kısmi kayıpta sağlam kalan bölümün bütün ücretleri kayıp kısma yüklenmemelidir. Dağılımın dayanağı açıklanır. Böylece teknik tartım dosyasıyla mali hesap aynı miktar ve sözleşme üzerinden ilerler; birbirinden farklı üç bakiye ortaya çıkmaz.

İtiraz ve tespit dosyası nasıl hazırlanır?

Taşıyıcının fire kesintisine itiraz edilirken önce kullandığı başlangıç kütlesi ve oran sorulur. Sonra malın niteliği, paket bazında hesap gereği ve farklı kayıp nedeni açıklanır. Her itiraz somut belgeyle eşleştirilmelidir. Tespit tutanağı, ilk ve son tartım, ambalaj kayıtları ve teknik açıklamalar aynı dosyada tutulur. Kaynağı bilinmeyen bir tablo veya yalnız toplam tutar, hesap yönteminin doğruluğunu denetlemeye yeterli değildir.

Hakların korunması için CIM m.42 ve 47’deki tespit ve kabul sonrası kurallar ayrıca takip edilir. Fire tartışmasının teknik uzmanlar arasında sürmesi, hukuki sürelerin kendiliğinden durduğu anlamına gelmez. Gerekli yazılı talep ve zamanaşımı kontrolleri ayrı yürütülmelidir. Hangi tarihte neyin öğrenildiği ve taşıyıcıdan hangi işlemin istendiği kayıt altına alınır. Ticari çözüm görüşmesi ile kanuni hak koruma işlemi birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Fire kesintisini denetleyen kontrol tablosu

Tablodaki her satırın belge numarasıyla eşleştirilmesi, kesintinin neden kabul edildiğini veya hangi bölümüne itiraz edildiğini görünür kılar. Sonuç yalnız bir yüzde değil, malın niteliği ve gerçek kaybın nedeni üzerinden gerekçelendirilmiş bir miktar olmalıdır.

Sık sorulan sorular

Her kuru yükte yüzde 1 eksik teslim serbest midir?

Hayır. Malın niteliği gereği sırf taşıma nedeniyle genel olarak fireye uğraması koşulu ve m.31’in istisnaları birlikte uygulanır.

Nemli hâlde gönderilen ürün için oran nedir?

M.31/1-a kapsamındaki koşullar sağlandığında sıvı veya nemli gönderilen mallarda yüzde 2 pay öngörülür.

Uzun güzergâhta oran artırılır mı?

Madde oranların güzergâh uzunluğundan bağımsız olduğunu belirtir. Mesafe veya taşıyıcı sayısıyla oran çoğaltılmaz.

Tek belgede birden fazla paket varsa toplamdan mı hesaplanır?

Paketlerin başlangıç kütleleri ayrı yazılı veya başka şekilde belirlenebilir ise m.31/3 uyarınca her paket ayrı hesaplanır.

Bir paket tamamen kaybolduysa fire düşülür mü?

Hayır. M.31/4 tam mal kaybı ve paket kaybında fire indirimi yapılmamasını düzenler.

Dökülme gibi başka neden kanıtlanırsa oran yine uygulanır mı?

M.31/2’ye göre kaybın fire payını haklı kılan nedenlerden doğmadığı ispatlanırsa bu paydan yararlanılamaz.

Yüzdeyi aşan miktar her durumda kesin tazminat mıdır?

Hayır. M.31/5 nedeniyle m.23 ve 25’in sorumluluk ve ispat düzeni ayrıca uygulanır.

Fire oranı ile 17 SDR sınırı aynı hesap mıdır?

Hayır. Fire miktar sorumluluğuna, 17 SDR/kg ise kayıp tazminatının genel üst sınırına ilişkindir.

Resmî kaynak ve kapsam

Dayanaklar CIM m.31 ve bağlantılı m.23, 25, 30, 42–48 hükümleridir. OTIF konsolide CIM metni ile özgün metin ve değişiklik kayıtları kullanılmıştır. Konsolide metin bilgilendirme amaçlıdır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki hukuki süreçler Mersin merkezli yürütülür.