Demiryolu Yük Hasarında Değer Kaybı Tazminatı: CIM 32

CIM kapsamındaki demiryolu yük hasarında temel tazminat, malın değer kaybıdır. CIM m.32/1’e göre varış yerinde belirlenen değer kaybı yüzdesi, malın m.30 uyarınca hesaplanan değerine uygulanır. Bu nedenle varış yerindeki oran ile taşıyıcının teslim aldığı yer ve gündeki mal değeri farklı veriler olarak kullanılır. M.32/2, bütün sevkiyat veya yalnız etkilenen bölüm için kayıp hâlinde ödenecek tutarı üst sınır kabul eder. Taşınan demiryolu aracı ve intermodal birimlerde onarım giderine ilişkin m.32/3’ün özel kuralı vardır. İlgili taşıma giderleri ise m.32/4 gereğince değer kaybı oranında iade edilir.

Bu rehber, yükün teslim edilmiş fakat kırılmış, bozulmuş veya ekonomik değerinin azalmış olduğu durumlarda parasal hesabın nasıl kurulacağını açıklar. Hasarın taşıma döneminde meydana gelmesi, taşıyıcının sorumluluğu ve hakların zamanında korunması önce ayrıca incelenir. Bir onarım teklifinin bulunması, bütün dosyalarda doğrudan o tutarın tazminat olduğu anlamına gelmez. Hangi mal için hangi hesap yönteminin kullanılacağı belirlenmeden tek toplam üzerinden talep hazırlanmamalıdır.

Hasar ile kayıp arasındaki ayrım

Malın hiç teslim edilmemesi veya belirli miktarının eksilmesi kayıp incelemesine; teslim edilen malın değerinin azalması hasar incelemesine yol açar. Aynı sevkiyatta her iki durum birlikte bulunabilir. Eksik paketlerle hasarlı gelen paketler ayrı listelenmelidir. Bir kısmı kaybolan yükün kalanında bozulma varsa tek bir genel zarar yüzdesi bütün olayı doğru açıklamayabilir. Her mal grubunun miktarı, durumu ve ilgili hukuki hesabı belirlenir.

CIM 30 kayıp tazminatı rehberi, teslim alma değerini ve 17 SDR/kg genel sınırını açıklar. Hasar hesabı bu değerleme düzenine başvurur; fakat hasarlı malın bütün bedelinin her durumda ödenmesini öngörmez. Değer kaybı yüzdesi ayrı belirlenir. Bir ürünün hâlen kullanılabilir olması tazminatı tamamen dışlamadığı gibi, küçük bir hasarın bulunması da otomatik tam bedel iadesi sağlamaz.

Taşıyıcının sorumluluğuna ilişkin savunmalar da tutar hesabından ayrıdır. Hasar taşıyıcının teslim alma ve teslim dönemi içinde mi oluşmuştur, hangi kurtuluş nedeni ileri sürülmektedir ve bunun ispatı nedir soruları ayrıca cevaplanır. CIM 23–25 sorumluluk düzeni bu başlangıç incelemesini ele alır. Hesap cetveli, eksik sorumluluk delilinin yerine geçmez.

İki farklı değerleme noktasını karıştırmamak gerekir

CIM m.32/1, değer kaybı oranının varış yerinde belirlenmesini ister. Buna karşılık oranın uygulanacağı mal değeri m.30’dan alınır. M.30/1’deki temel değer, taşıyıcının malı teslim aldığı yer ve gündeki borsa fiyatı, yoksa piyasa fiyatı, o da yoksa aynı tür ve kalitedeki olağan değerdir. Bu iki aşamayı tek bir varış faturası üzerinden sonuçlandırmak, maddenin kurduğu hesap düzenini eksik yansıtır.

Varış yerinde sağlam malın ve hasarlı malın karşılaştırılabilir değerleri belirlenir. Farkın sağlam değere oranı değer kaybı yüzdesini gösterir. Bu yüzde, malın teslim alma değerine uygulanır. İki yerde fiyatların aynı olması gerekmez. Yerler arasındaki fiyat farkı, değer kaybı oranı yerine doğrudan tazminat olarak yazılmaz. Taşıma hasarıyla bağımsız piyasa hareketinin etkisi hesapta birbirinden ayrılmalıdır.

Değerleme raporu hangi fiyatın hangi yer ve zamanı gösterdiğini açıkça yazmalıdır. Tek bir sütunda piyasa değeri denilmesi yeterli olmayabilir. Malın sağlam hâliyle hasarlı hâli aynı nitelik, miktar ve ticari koşullar bakımından karşılaştırılmalıdır. Biri toptan, diğeri perakende fiyatıysa veya biri ek hizmet içeriyorsa farkın neden kaynaklandığı açıklanır. Aksi hâlde taşıma hasarı dışındaki unsurlar da oranı etkileyebilir.

Değer kaybı yüzdesi nasıl hesaplanır?

Temel matematik şu ilişkiyle gösterilebilir: varış yerindeki sağlam değer ile hasarlı değer arasındaki fark, sağlam değere bölünür. Sonuç yüzdelik kayıp oranıdır. Bu işlem, her somut dosyada iki değerin kolayca bulunduğu anlamına gelmez. Teknik özellik, kullanılabilirlik, ticari sınıf değişikliği ve gerçek piyasa koşulları değerlendirilir. Bilinmeyen değerler, sonucu büyütmek için rastgele seçilmiş rakamlarla tamamlanmamalıdır.

Yalnız yöntemi açıklayan sayısal gösterimde, varışta sağlam değer 125.000 birim ve hasarlı değer 75.000 birim ise kayıp oranı yüzde 40’tır. Malın m.30’a göre teslim alma değeri 100.000 birim olduğunda, sınır ve diğer özel hükümlerden önceki değer kaybı hesabı 40.000 birim olur. Bu örnek gerçek bir dosya veya mahkeme kararı değildir; aynı para birimi kabulüyle yapılan hesap açıklamasıdır.

Hasarlı malın sıfır değer taşıdığı ileri sürülüyorsa bunun dayanağı gösterilmelidir. Ürünün beklenen amaç için kullanılamaması ile hiçbir ekonomik değerinin bulunmaması her zaman aynı değildir. Hurda, ikincil kullanım veya geri kazanım imkânı gerçek koşullarıyla incelenir. Buna karşılık hukuken veya teknik olarak kullanılamayan bir ürüne, gerçekte erişilemeyen bir alım teklifine dayanılarak yapay değer atanmamalıdır. Değerleme somut ve denetlenebilir olmalıdır.

Onarım faturası her mal için doğrudan tazminat değildir

Olağan ticari mallarda m.32/1’in ölçütü değer kaybıdır. Onarım maliyeti bu kaybın belirlenmesinde önemli delil olabilir; ancak her onarım teklifi otomatik olarak hükmün tek hesap yöntemi yerine geçmez. Onarımın malı hangi duruma getireceği, kalıcı değer kaybı kalıp kalmayacağı ve teklifin kapsamı incelenir. Bir ürünün yenilenmesi ile yalnız taşıma hasarının giderilmesi farklı giderler içerebilir.

Servis teklifinde parça, işçilik, taşıma ve başka hizmetler ayrı gösterilmelidir. Önceden mevcut arızalar veya olağan bakım işlemleri aynı faturaya eklenmişse taşıma hasarıyla ilişkileri açıklanır. Yeni parçanın sağladığı bağımsız iyileştirme ile hasarın giderilmesi birbirinden ayrılır. Teklifin gerçekten uygulanabilir olup olmadığı ve hangi tarih itibarıyla geçerli olduğu da belirlenmelidir. Sadece yüksek fiyatlı bir teklif sunmak, değer kaybını kendiliğinden ispatlamaz.

Onarım yapılmadan önce teknik durumun belgelenmesi önemlidir. Hasarın giderilmiş olması, başlangıçtaki eksikliğin kapsamını sonradan belirlemeyi güçleştirebilir. Ancak delil toplama amacıyla gerekli güvenlik önlemleri de ertelenmemelidir. Zorunlu müdahale varsa neden ve kapsam kayda alınır. CIM m.42’deki tespit düzeniyle işletmenin teknik servis süreci birlikte yürütülmeli, biri diğerinin yerine yapılmış sayılmamalıdır.

Bütün sevkiyatın değer kaybetmesi

M.32/2-a, hasar nedeniyle bütün sevkiyat değer kaybetmişse tazminatın tam kayıp hâlinde ödenecek tutarı aşamayacağını düzenler. Bu sınır, sadece görünen fiziksel darbenin bulunduğu noktanın büyüklüğüne bakılarak uygulanmaz. Hasarın bütün ürün grubunun değerini neden etkilediği gösterilmelidir. Bir setin işlevini kaybetmesi, kalite sınıfının değişmesi veya ortak bir bozulma nedeni ayrı teknik ve ticari açıklamalar gerektirir.

Bütün sevkiyatın değer kaybettiği iddiası, tek bir pakette hasar görülmesiyle otomatik olarak kanıtlanmaz. Numune incelemesinin bütün yükü temsil edip etmediği, ürünlerin aynı koşullarda bulunup bulunmadığı ve farklı grupların ayrılabilirliği incelenir. Teknik rapor yalnız bütün mallar etkilenmiştir sonucunu yazmakla yetinmemelidir. Hangi veriyle bu kapsama ulaşıldığı açıklanmalıdır; incelenmemiş bölüm hakkında kesin tespit yapılmış izlenimi verilmemelidir.

Tam kayıp tavanı belirlenirken m.30’un değer, ağırlık ve özel durum hükümleri dikkate alınır. Bu nedenle önce tavanın hangi mal grubuna ilişkin olduğu belirlenir. Toplam navlun veya toplam satış bedeli tek başına üst sınır değildir. SDR dönüşümü gerekiyorsa COTIF’in hesap birimi kuralları ayrıca uygulanır. Hasar oranı, tavan hesabı ve para birimi dönüşümü ayrı satırlarda gösterildiğinde sonuç yeniden denetlenebilir.

Yalnız belirli bölüm hasarlıysa sınır da o bölüme bağlanır

M.32/2-b, yalnız sevkiyatın bir kısmı değer kaybetmişse o kısmın kaybında ödenecek tutarı üst sınır kabul eder. Sağlam kalan malların ağırlığını veya değerini, hasarlı bölümün tavanını yükseltmek için otomatik olarak kullanmak doğru değildir. Hasarlı miktar somut listelenmelidir. Aynı faturadaki ürünlerin birlikte satılmış olması, her birinin aynı hasar ve değer kaybına uğradığı anlamına gelmez.

Ürünlerin değerleri farklıysa sadece adet oranı üzerinden bölme yapılması hatalı olabilir. Aynı kolide farklı birim fiyatlı parçalar bulunabilir. Hasarlı bölümün değeri, ilgili ürün kimliği ve fiyat belgeleriyle belirlenir. Ağırlık sınırı bakımından da doğru bölüm esas alınır. Birbirinden farklı malların bütün bedelini tek ortalama fiyatla dağıtmak için gerekçe gerekir; kolay hesap yapılması tek başına hukuki doğruluk sağlamaz.

Hasarlı ve sağlam mallar fiilen ayrılmışsa ayrıştırma tutanağı korunur. Sonradan yapılan satış veya onarım işlemlerinde aynı mal kimlikleri kullanılmalıdır. Böylece tazminat hesabındaki bölümle depodan çıkan gerçek ürün eşleşir. Sayım, kalite raporu ve mali tabloda farklı miktarlar görünüyorsa bu çelişki giderilmelidir. Aksi hâlde doğru formül kullanılmış olsa bile yanlış miktar nedeniyle sonuç hatalı olur.

Demiryolu aracı ve intermodal birimde onarım kuralı

CIM m.32/3, kendi tekerlekleri üzerinde eşya olarak gönderilen demiryolu aracının, intermodal taşıma biriminin veya sökülebilir parçalarının hasarını özel olarak düzenler. Bu durumda tazminat, diğer zararlar hariç onarım gideriyle sınırlıdır ve kayıp hâlinde ödenecek tutarı aşamaz. Bu özel mal grubu, sıradan yük için m.32/1’deki değer kaybı yönteminden ayrılmalıdır. Aracın taşıma aracı mı taşınan eşya mı olduğu öncelikle belirlenir.

Konteynerin kendisiyle içindeki ürünler farklı talepler doğurabilir. Konteyner onarım faturasının yükteki değer kaybını da kapsadığı varsayılmamalıdır. Her talebin hak sahibi, sözleşmesi ve hasarlı kalemi ayrı gösterilir. Sökülebilir parça hasarında parça kimliği ve aracın ilgili kayıtları kontrol edilir. Genel bir servis toplamı, hangi hasarın hangi mal grubuna ait olduğunu açıklamıyorsa ayrıntı istenir.

Onarım maliyetinin kayıp tavanını aşması durumunda daha yüksek toplamın aynen ödeneceği söylenemez. Kayıp hâlindeki değer m.30/3’ün özel esaslarına göre ayrıca belirlenir. Yeni aracın liste fiyatı, hasarlı kullanılmış aracın ilgili tarihteki olağan değeriyle aynı olmayabilir. Yaş, bakım durumu ve önceki hasarlar teknik değerlendirmeye dahil edilir. Tavan ve onarım tutarı aynı para biriminde karşılaştırılır.

Taşıma giderlerinin oransal iadesi

CIM m.32/4, m.30/4’teki giderlerin birinci fıkrada belirtilen oranla iadesini düzenler. Bu nedenle hasarlı teslimde bütün taşıma ücretinin her durumda eksiksiz geri verileceği söylenemez. Değer kaybı oranı, ilgili giderler için de hesapta görünmelidir. Yine hangi ödemenin hangi mala ve taşıma ilişkisine ait olduğu belirlenir. İlgisiz depo veya başka sipariş giderleri aynı kaleme eklenmemelidir.

Örneğin yalnız matematik gösterimi olarak, uygulanabilir değer kaybı oranı yüzde 40 ve bu hesaba giren gider 5.000 birim ise oransal tutar 2.000 birimdir. Bu işlem, giderin gerçekten m.30/4’e girdiği kabulüne dayanır. Ödenmiş gümrük vergisi, taşıma ücreti ve diğer ödemeler kendi nitelikleriyle incelenir. Maddede belirtilen tüketim vergisi istisnası da gözden kaçırılmamalıdır.

Mal değeriyle giderlerin iki kez hesaplanmaması gerekir. Faturadaki toplam mal bedeline taşıma zaten dahil edilmişse değerleme yönteminin bunu nasıl ele aldığı açıklanır. Ardından ayrıca istenen giderler gösterilir. Kısmi hasarda sağlam kalan bölümle ilgili giderlerin paylaştırılması da belgelerle desteklenir. Tek bir net rakam sunmak, hem oranın hem gider kapsamının doğruluğunu denetlemeyi güçleştirir.

Gecikme zararıyla birleşme sınırları

CIM m.33/4, taşıma süresinin aşılmasından kaynaklanmayan mal hasarı bakımından, şartları varsa ayrıca gecikme tazminatına izin verir. Bu ayrım önemlidir: aynı fiziksel bozulmanın sırf hem hasar hem gecikme adıyla iki kez talep edilmesi söz konusu değildir. Hasarın kaynağı ve ayrıca ileri sürülen gecikme zararı açıklanmalıdır. Her kalem farklı ekonomik kaybı göstermelidir.

M.33/5, ilgili tazminatların toplamının tam kayıp hâlinde ödenecek tutarı aşmamasını düzenler. Bu nedenle her başlığın ayrı azami tutarını hesaplayıp hiçbir toplam kontrolü yapmadan birleştirmek doğru değildir. Gecikme tazminatı ve dört kat taşıma ücreti ayrı şartlara tabidir. Hasar hesabı tamamlanınca birleşme sınırı ayrıca kontrol edilmelidir.

Özel beyanlar ve sorumluluk sınırının kaybı

Taşıma belgesinde geçerli değer beyanı veya teslimde özel menfaat düzeni varsa CIM m.34–35 birlikte incelenir. Ticari faturanın bulunması bu özel anlaşmaların yapıldığını her durumda göstermez. Taşıyıcının kabulü ve belgedeki kayıt belirlenir. Özel menfaat tutarı da ispatlanan ek zarar için üst sınır oluşturur; otomatik sabit ödeme veya bağımsız sigorta bedeli değildir.

CIM m.36 kapsamındaki kasıt ya da zararın muhtemelen doğacağını bilerek pervasız davranma ispatlanırsa ilgili sınırlar uygulanmayabilir. Her bakım veya taşıma hatası bu eşiği karşılamaz. Sınırın kaybı ileri sürülecekse davranışın niteliği ve bilgi unsuru ayrı somutlaştırılır. Standart hesap yine hazırlanmalıdır; böylece hangi rakamın hangi hukuki kabul altında istendiği açıkça görülebilir.

Hasar raporunda bulunması gereken bilgiler

Rapor, malın kimliği ve miktarıyla başlamalıdır. Ardından fiziksel hasar, işlev kaybı, sağlam ve hasarlı değerlerin dayanağı, oranın hesabı ve tespit tarihi gösterilir. Onarım mümkünse bunun neyi gidereceği ve kalıcı değer kaybı kalıp kalmayacağı açıklanır. Teknik tespit ile ticari fiyat değerlendirmesi aynı uzmanlık sorusu olmayabilir; kullanılan veri ve yöntemler birbirinden ayrılmalıdır.

Malın fotoğrafı tek başına değer kaybı yüzdesini kanıtlamaz. Görüntünün hangi ürüne ve tarihe ait olduğu belirlenir; fiyat ve kullanılabilirlik kayıtlarıyla desteklenir. Taşıyıcı raporuna itiraz varsa CIM m.42/3’teki uzman tespiti yolu ayrıca değerlendirilir. Hakların korunması için m.47’deki kabul ve tespit şartları bekletilmemelidir. Servis görüşmelerinin sürmesi kanuni başvuru işlemlerinin tamamlandığı anlamına gelmez.

Hesap kontrol tablosu

Sık sorulan sorular

Hasarlı malın bütün bedeli her durumda ödenir mi?

Hayır. M.32/1 değer kaybını esas alır. Hasarın kapsamı, oranı ve ilgili üst sınır ayrıca belirlenir.

Değer kaybı oranı nerede belirlenir?

Varış yerinde belirlenir; bu oran m.30’a göre hesaplanan temel mal değerine uygulanır.

Onarım faturası tek başına kesin tazminat mıdır?

Olağan mallarda değer kaybı yöntemi uygulanır. Onarım önemli delildir; m.32/3’teki özel araç ve birimlerde ayrıca onarım kuralı vardır.

Sadece birkaç ürün hasarlıysa bütün yük ağırlığı sınır olur mu?

M.32/2-b uyarınca yalnız değer kaybeden kısmın kaybında ödenecek tutar dikkate alınır.

Konteyner hasarıyla içindeki mal aynı hesapta mı yer alır?

Hukuki mal grubu ve talepler ayrılır. İntermodal birimin kendisi m.32/3 kapsamındaki özel onarım kuralına tabidir.

Taşıma ücreti tamamen geri verilir mi?

M.32/4, ilgili giderlerin değer kaybı oranında iadesini düzenler. Gider kapsamı ayrıca doğrulanmalıdır.

Hasarla gecikme tazminatı birlikte istenebilir mi?

M.33/4–5’in koşulları ve toplam sınırı uygulanır. Aynı zarar iki kez hesaplanmamalıdır.

Fotoğraftan tek başına yüzde belirlenebilir mi?

Fotoğraf fiziksel duruma ilişkin delildir. Ekonomik değer kaybı için karşılaştırılabilir fiyat ve teknik verilerle gerekçeli değerlendirme gerekir.

Resmî kaynak ve kapsam

Dayanaklar CIM m.30, 32–36, 42 ve 47’dir. OTIF konsolide CIM metni ile özgün metin ve değişiklik kayıtları kullanılmıştır. Derleme bilgilendirme amaçlıdır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki süreçler Mersin merkezli yürütülür.