CISG Madde 3: İmal Edilecek Mallar ve Hizmet Ağırlıklı Sözleşmeler CISG’ye Tabi mi? | 2026
Kısa ve net cevap: CISG m.3 iki ayrı kural koyar. Birincisi, imal veya üretim edilecek malların tedarikine ilişkin sözleşmeler kural olarak mal satımı sayılır; ancak siparişi veren taraf üretim için gerekli malzemenin esaslı bir bölümünü sağlıyorsa bu sonuç değişir. İkincisi, malı sağlayan tarafın sözleşmedeki yükümlülüklerinin ağırlıklı kısmı işçilik veya diğer hizmetlerden oluşuyorsa CISG uygulanmaz. Antlaşma “esaslı bölüm” ve “ağırlıklı kısım” için sabit bir yüzde belirlememiştir; sözleşmenin ekonomik ve işlevsel yapısı somut edimler üzerinden ayrıştırılır.
CISG Madde 3 Ne Düzenler?
CISG m.3, klasik “hazır malın satılması” modelinin dışına çıkan sözleşmelerin ne zaman Antlaşma kapsamında kalacağını belirler. Uluslararası ticarette mal çoğu zaman sipariş üzerine üretilir, alıcının teknik şartnamesine göre hazırlanır, montajla birlikte teslim edilir veya mühendislik ve eğitim hizmetleriyle paketlenir. Bu nedenle yalnız sözleşme başlığına bakarak “satım” veya “hizmet” sonucu çıkarmak yeterli değildir.
Maddenin birinci fıkrası imal veya üretim edilecek mallara, ikinci fıkrası ise mal ve hizmet edimlerinin bir arada bulunduğu sözleşmelere yöneliktir. İki test birbirinden ayrıdır. Önce sipariş üzerine üretimin satım niteliği incelenir; ardından malı sağlayan tarafın toplam yükümlülüklerinde işçilik ve hizmetlerin ağırlığı değerlendirilir.
Bu kapsam testi, devamında hangi kuralların uygulanacağını doğrudan etkiler. CISG uygulanıyorsa teslim, uygunluk, muayene, ayıp bildirimi, ifa, dönme, tazminat ve riskin geçişi Antlaşmaya göre değerlendirilir. CISG uygulanmıyorsa geçerli hukuk, 5718 sayılı MÖHUK ve sözleşmedeki hukuk seçimi üzerinden belirlenir.
Sipariş Üzerine İmal Edilecek Mal CISG Bakımından Satım Sayılır mı?
Evet. CISG m.3/1 uyarınca imal veya üretim edilecek malların tedarikine ilişkin sözleşmeler kural olarak satım sözleşmesi sayılır. Malın sözleşme kurulduğu anda henüz mevcut olmaması CISG’yi dışlamaz. Bu nedenle sipariş üzerine üretilecek makine, tekstil ürünü, mobilya, endüstriyel parça, ambalaj, metal konstrüksiyon veya başka bir mal için uluslararası tedarik sözleşmesi CISG kapsamına girebilir.
Bu kural uluslararası üretim zincirleri açısından temel önemdedir. Alıcının ölçü, renk, kapasite, teknik çizim veya performans kriteri belirlemesi, üretilecek malın standart dışı olması veya üretimin aylar sürmesi sözleşmeyi kendiliğinden hizmet sözleşmesine dönüştürmez. Satıcı malı üretip teslim etmeyi üstleniyorsa m.3/1’in başlangıç kuralı, bunun satım olarak kabul edilmesidir.
Örneğin Türkiye’deki üreticinin Hollanda’daki alıcı için özel ebatlarda yüz adet endüstriyel kabin üretmesi, malların sipariş üzerine yapılması nedeniyle CISG dışına çıkmaz. Üretim süreci satıcının yükümlülüğünün doğal parçasıdır. Kapsamı değiştiren asıl soru, gerekli malzemenin kim tarafından sağlandığı ve hizmet unsurunun toplam sözleşmedeki ağırlığıdır.
Alıcı Üretim İçin Malzeme Sağlarsa Sonuç Ne Olur?
CISG m.3/1’in istisnası, siparişi veren tarafın üretim için gerekli malzemenin esaslı bir bölümünü sağlamasıdır. Alıcı yalnız teknik çizim, marka etiketi, ambalaj tasarımı veya küçük yardımcı parçalar sağlıyorsa bu durum tek başına istisnanın gerçekleştiğini göstermez. Ancak üretimin ana girdisini veya önemli malzeme kitlesini alıcı veriyorsa ilişki satımdan farklı bir nitelik kazanabilir.
Antlaşma “esaslı bölüm” için yüzde 25, yüzde 50 veya başka sabit bir sayısal eşik belirlememiştir. Bu nedenle hukuki analizde mevzuatta bulunmayan bir yüzde uydurulmamalıdır. Malzemenin ekonomik değeri, üretimdeki işlevi ve ortaya çıkan ürün bakımından önemi birlikte değerlendirilir. Ana hammaddenin alıcıya ait olması ile yalnız marka etiketi veya paketleme malzemesi verilmesi aynı değildir.
Örneğin yabancı alıcı bütün kumaşı Türkiye’deki üreticiye gönderiyor ve üretici esas olarak kesim-dikim işçiliği sunuyorsa m.3/1 istisnası ciddi biçimde gündeme gelir. Buna karşılık üretici kumaşı, aksesuarı ve diğer girdileri kendisi temin ediyor; alıcı yalnız model ve beden çizelgesi veriyorsa sipariş üzerine imal edilen malın satım sayılması yönündeki kural devam eder.
Hizmet Ağırlıklı Sözleşmelerde CISG m.3/2 Testi Nedir?
CISG m.3/2’ye göre malı sağlayan tarafın yükümlülüklerinin ağırlıklı kısmı işçilik veya diğer hizmetlerden oluşuyorsa Antlaşma uygulanmaz. Bu hüküm, içinde hem mal teslimi hem de hizmet bulunan karma sözleşmeleri hedefler. Satıcının küçük bir montaj hizmeti vermesi CISG’yi otomatik olarak kaldırmaz; hizmet ediminin toplam yükümlülükler içindeki ağırlığı belirleyicidir.
Burada da Antlaşma sabit bir parasal yüzde koymaz. Hizmet bedelinin toplam sözleşme bedeline oranı önemli bir göstergedir, fakat tek başına yeterli değildir. Hizmetin sözleşmenin ekonomik amacı bakımından merkezi olup olmadığı, mal tesliminin bağımsız değer taşıyıp taşımadığı, işçilik süresi, teknik sorumluluklar, tasarım ve mühendislik kapsamı ile tarafların edimleri birlikte incelenir.
Örneğin hazır bir makinenin satışı yanında iki günlük kurulum ve operatör eğitimi verilmesi, çoğu sözleşmede mal teslimini tali hâle getirmez. Buna karşılık aylar süren proje tasarımı, saha mühendisliği, inşaat, entegrasyon ve test hizmetleri içinde ekipman tesliminin sınırlı bir bölüm oluşturduğu bir sözleşmede m.3/2 kapsam testi farklı sonuç doğurabilir.
Makine Satışında Kurulum, Montaj ve Eğitim Varsa CISG Uygulanır mı?
Kurulum, montaj veya eğitim hizmetinin bulunması CISG’nin uygulanmasına tek başına engel değildir. CISG m.3/2’nin açık ölçütü, malı sağlayan tarafın yükümlülüklerinde hizmetlerin ağırlıklı kısmı oluşturup oluşturmadığıdır. Bu nedenle sözleşmede “montaj dâhil” yazmasıyla dosya otomatik olarak hizmet sözleşmesine dönüşmez.
Uluslararası makine satışında pratik ayrım için sözleşme bedeli kalemlere bölünmelidir: makine bedeli, yedek parça, nakliye, kurulum, devreye alma, saha testi, eğitim, bakım ve mühendislik bedelleri açık gösterilmelidir. Böylece m.3/2 testi soyut değerlendirme yerine sözleşme dokümanına dayanır.
Makinenin kendisi sözleşmenin asıl ekonomik konusuysa ve kurulum teslimin tamamlayıcısı niteliğindeyse CISG uygulanabilir. Bu durumda makinenin teknik şartnameye uygunluğu CISG m.35, muayene ve bildirim m.38-39, ayıp hâlindeki alıcı hakları ise m.45 ve devamındaki hükümler üzerinden değerlendirilir.
Özel Tasarım Makine Üretiminde Hangi Sorular Sorulmalı?
Özel tasarım makinede üç soru birlikte sorulmalıdır. Birincisi, malın üretiminde kullanılan ana malzemeyi kim sağlıyor? İkincisi, üretici yalnız mal üretip teslim mi ediyor, yoksa projenin ağırlığı mühendislik ve hizmet mi? Üçüncüsü, sözleşme bedelinin ve takvimin ana kısmı hangi edime ayrılmış?
Alıcı yalnız performans kriteri ve teknik çizim sağlarken üretici çelik, motor, elektronik komponent, yazılım kontrol ünitesi ve diğer malzemeleri kendisi temin ediyorsa m.3/1 açısından satım niteliği korunabilir. Üreticinin ayrıca sahada makul bir kurulum yapması da m.3/2 uyarınca hizmetlerin ağırlıklı olduğu anlamına gelmez.
Buna karşılık alıcı ana malzemeleri sağlıyor; Türk işletme esas olarak işçilik, işleme ve montaj hizmeti veriyorsa m.3/1 istisnası değerlendirilir. Aynı şekilde mal tesliminden çok mühendislik projesinin yürütülmesi ve sahada uzun süreli hizmet sunulması sözleşmenin merkezindeyse m.3/2 ayrıca uygulanır.
Fason Üretim Sözleşmelerinde CISG Nasıl Değerlendirilir?
“Fason üretim” etiketi tek başına hukuki sonucu belirlemez. Bazı fason ilişkilerde üretici kendi hammaddesini kullanarak alıcının markası için mal üretir; bazı ilişkilerde ise bütün temel malzeme alıcı tarafından gönderilir ve üretici sadece işçilik sağlar. CISG m.3 bu iki modeli aynı şekilde ele almaz.
Üretici gerekli esaslı malzemeleri kendisi sağlayıp tamamlanmış malları teslim ediyorsa sözleşme m.3/1 uyarınca satım olarak değerlendirilebilir. Alıcının ana kumaşı, metal ham maddesini veya üretimin temel girdisini sağladığı modelde ise “esaslı malzeme” istisnası gündeme gelir. Bu nedenle fason sözleşmede malzeme mülkiyeti, fire sorumluluğu, kalite kontrol, kalıp ve üretim araçları, ambalaj, teslim, risk ve ayıp hükümleri ayrı yazılmalıdır.
Almanya bağlantılı uygulamanın sözleşme maddeleri için Türkiye’de fason üretim sözleşmesi rehberimiz ayrıca incelenebilir. Bu sayfa ise ülke bazlı sözleşme örneğinden farklı olarak doğrudan CISG m.3 kapsam testine odaklanmaktadır.
Anahtar Teslim Projelerde CISG Otomatik Olarak Uygulanır mı?
Hayır. Anahtar teslim nitelemesi tek başına CISG’nin uygulanacağı veya uygulanmayacağı sonucunu doğurmaz. Projede ekipman tedariki ile tasarım, inşaat, montaj, mühendislik, devreye alma ve eğitim hizmetlerinin ağırlığı ayrı ayrı incelenir. M.3/2 bakımından malı sağlayan tarafın yükümlülüklerinin ağırlıklı kısmı hizmetse CISG uygulanmaz.
Örneğin yabancı alıcıya tek bir üretim hattının satıldığı, hattın ana bedelinin ekipmanlardan oluştuğu ve satıcının yalnız kurulum ile kısa süreli devreye alma hizmeti verdiği model ile; satıcının bir fabrika sahasını tasarlayıp inşa ettiği, altyapıyı kurduğu, uzun süre mühendislik verdiği ve ekipmanın yalnız projenin bir bölümünü oluşturduğu model aynı değildir.
Bu nedenle anahtar teslim sözleşmede bedelin kalemlendirilmesi, iş programı, teslim kilometre taşları ve hizmet süreleri kapsam analizinin delilini oluşturur. Sözleşme tek toplam bedel içeriyorsa dahi tarafların teklif tabloları, hakedişleri ve teknik ekleri ekonomik ağırlığın tespitinde önem taşır.
Tek Sözleşmedeki Mal ve Hizmet Edimleri Ayrı Rejimlere Tabi Olabilir mi?
Öncelikle sözleşmenin bütün olarak m.3/2 testini karşılayıp karşılamadığı incelenir. Ancak hukuki ve ekonomik bakımdan ayrılabilir sözleşme paketlerinde farklı edimlerin ayrı sözleşme ilişkileri oluşturup oluşturmadığı da değerlendirilmelidir. Burada sonuç, belge düzenine ve tarafların kurduğu sözleşme yapısına bağlıdır.
Örneğin ayrı sipariş numaralarıyla yapılan ekipman satışı ve yıllık bakım sözleşmesi iki bağımsız sözleşme olarak düzenlenmişse, ekipman satışı CISG kapsamında değerlendirilebilirken bakım hizmeti ayrı hukuka tabi olabilir. Tarafların tüm edimleri tek, bölünmez proje olarak düzenlediği modelde ise m.3/2’nin bütün sözleşme bakımından uygulanması gündeme gelir.
Bu ayrım özellikle zamanaşımı, ifa, tazminat, ayıp ve dönme taleplerinde önemlidir. Hangi talebin CISG’ye dayandığı açık kurulmadan yalnız “uluslararası sözleşme” ifadesiyle hukuki nitelendirme yapılamaz.
CISG m.3 Analizinde Hangi Belgeler İncelenmeli?
- Ana sözleşme ve bütün teknik ekler.
- Teklif, proforma fatura ve fiyat kırılımı.
- Malzeme listesini gösteren bill of materials veya teknik liste.
- Alıcının sağladığı hammadde ve parçaların sevk kayıtları.
- Üreticinin satın aldığı ana girdilere ilişkin faturalar.
- Kurulum, montaj, mühendislik ve eğitim için ayrılan adam/gün planları.
- Hakediş, kilometre taşı ve ödeme tabloları.
- Teslim ve kabul testleri.
- Garanti, bakım ve servis hükümleri.
- Tarafların işyerleri ve hukuk seçimi maddesi.
Bu belgeler yalnız kapsam için değil, ileride malın sözleşmeye uygunluğu ve ihlalin sonuçları için de önemlidir. Özellikle fiyat kırılımının baştan yapılması, uyuşmazlık çıktığında hizmetlerin ağırlığı konusunda sonradan tahmin yürütülmesini önler.
2026 İçin CISG m.3 Kontrol Listesi
- Sözleşmenin konusu mevcut mal mı, imal edilecek mal mı belirleyin.
- Üretim için gerekli ana malzemeleri hangi tarafın sağladığını listeleyin.
- Alıcının sağladığı malzemenin ekonomik değerini ve üretimdeki işlevini tespit edin.
- M.3/1’de sabit yüzde bulunmadığını dikkate alın; mevzuatta olmayan oran kullanmayın.
- Malı sağlayan tarafın bütün hizmet yükümlülüklerini ayrı kalemleyin.
- Mal ve hizmet bedellerini mümkünse sözleşmede ayrıştırın.
- Hizmetlerin toplam yükümlülükler içindeki ekonomik ve işlevsel ağırlığını belirleyin.
- Kurulumun tali mi, projenin merkezinde mi olduğunu belgeleyin.
- CISG uygulanmıyorsa MÖHUK m.24 uyarınca uygulanacak hukuku belirleyin.
- CISG uygulanıyorsa teslim, uygunluk, muayene, ihbar ve tazminat maddelerini ayrıca sözleşme yönetimine bağlayın.
CISG’nin genel uygulama şartları için CISG m.1 rehberimizi, kapsam dışı satışlar için CISG m.2 rehberimizi ve uluslararası sözleşmede hukuk seçimi için MÖHUK m.24 rehberimizi inceleyebilirsiniz.
CISG m.3 İçin Somut Sözleşme Örnekleri
Örnek 1 – Alıcı yalnız teknik şartname veriyor: Fransa’daki alıcı ürün çizimini ve performans kriterlerini gönderiyor; Türkiye’deki üretici bütün hammaddeleri satın alıp ürünü imal ediyor ve teslim ediyor. Bu yapı m.3/1 bakımından imal edilecek malın satım sayılması yönündeki kurala uygundur. Teknik şartname, üretim için gerekli “malzeme” ile aynı şey değildir.
Örnek 2 – Alıcı ana hammaddeyi sağlıyor: Hollanda’daki tekstil şirketi bütün kumaşı Türkiye’deki işletmeye gönderiyor; Türk işletme kesim, dikim, kalite kontrol ve paketleme yapıyor. Ana üretim girdisinin alıcı tarafından sağlanması m.3/1’deki esaslı malzeme istisnasını doğrudan gündeme getirir. Bu dosyada malzeme miktarı, değeri ve üretimdeki işlevi belgelerle gösterilmelidir.
Örnek 3 – Makine ve kısa kurulum: Satıcı 500.000 avro bedelli üretim hattını teslim ediyor, ayrıca iki günlük kurulum ve operatör eğitimi veriyor. Salt kurulum bulunması CISG’yi dışlamaz. M.3/2 için hizmetlerin satıcının toplam yükümlülüklerinde ağırlıklı kısmı oluşturması gerekir.
Örnek 4 – Mühendislik ağırlıklı proje: Satıcı aylar süren tasarım, saha mühendisliği, bina içi entegrasyon, yazılım uyarlaması, test ve devreye alma yapıyor; teslim edilen ekipman projenin sınırlı bölümünü oluşturuyor. Bu durumda m.3/2 hizmet ağırlığı testi somut bedel ve iş programı üzerinden yapılır. Antlaşma sabit bir yüzdelik eşik koymadığından, sözleşmede bulunmayan bir oran hukuk kuralı gibi kullanılamaz.
Hukuki Dayanak ve Resmî Kaynaklar
Sık Sorulan Sorular
Sipariş üzerine üretim CISG kapsamına girer mi?
Evet. CISG m.3/1 uyarınca imal veya üretim edilecek malların tedariki kural olarak satım sayılır.
Alıcı kalıp veya çizim verirse CISG uygulanmaz mı?
Hayır. Çizim veya yardımcı unsur vermek tek başına yeterli değildir. M.3/1, alıcının üretim için gerekli malzemenin esaslı bir bölümünü sağlamasına bakar.
“Esaslı malzeme” için yüzde kaç sınırı vardır?
CISG m.3 sabit bir yüzde belirlemez. Malzemenin değer ve işlev bakımından önemi somut sözleşme üzerinden değerlendirilir.
Montaj hizmeti varsa CISG kalkar mı?
Hayır. Hizmetlerin malı sağlayan tarafın yükümlülüklerinde ağırlıklı kısmı oluşturması gerekir.
Kurulum bedeli ayrı yazılmalı mı?
Hukuken tek geçerlilik şartı değildir; ancak m.3/2 analizinde ekonomik ağırlığı ispatlamak için bedelin ayrıştırılması güçlü bir sözleşme yönetimi yöntemidir.
Fason üretim her zaman hizmet sözleşmesi midir?
Hayır. Malzemeyi kimin sağladığı ve üreticinin edimlerinin ağırlığına göre fason ilişki CISG bakımından satım niteliğinde olabilir.
Anahtar teslim fabrika projesine CISG uygulanır mı?
Sözleşmedeki mal ve hizmet edimlerinin ağırlığı incelenir. Hizmetler ağırlıklıysa m.3/2 gereği CISG uygulanmaz.
Özel makine satımında mühendislik hizmeti varsa ne olur?
Mühendislik hizmetinin sözleşmenin toplam yükümlülükleri içindeki ekonomik ve işlevsel ağırlığı belirlenir. Tali mühendislik hizmeti satım niteliğini tek başına ortadan kaldırmaz.
CISG uygulanmazsa sözleşme hukuksuz mu kalır?
Hayır. Uygulanacak hukuk, hukuk seçimi ve milletlerarası özel hukuk kurallarıyla belirlenir.
CISG m.3 analizi neden dava öncesinde yapılmalı?
Çünkü teslim, ayıp, ihbar, dönme ve tazminat taleplerinde hangi maddelerin uygulanacağını doğrudan belirler.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.