Demiryolu Tazminatında Yüzde 5 Faiz ve Kur Dönüşümü: CIM 37

CIM kapsamındaki taşıma tazminatı için yıllık yüzde 5 faiz istenebilir. CIM m.37/2, başlangıcı m.43’e uygun yazılı talep tarihine; böyle bir talep yapılmamışsa davanın açıldığı güne bağlar. Bu nedenle faiz her olayda yükün teslim edildiği veya kaybın öğrenildiği günden başlamaz. M.37/3, tutarın kesin olarak belirlenmesi için gerekli belgelerin verilen makul sürede sunulmaması hâlinde, sürenin bitimi ile belgelerin fiilen sunulması arasında faiz işlememesini düzenler. Yabancı para tutarlarının dönüşümü ise m.37/1’e göre tazminatın ödendiği yer ve gündeki kurla yapılır.

Bu rehber, demiryolu yük tazminatının anaparasına eklenecek faiz ve para birimi hesaplarını açıklar. Özellikle euro veya dolar üzerinden belirlenen mal değeriyle SDR cinsindeki sorumluluk sınırı aynı dosyada bulunabilir. Yabancı para dönüşümü ile SDR dönüşümü farklı kurallara tabidir. COTIF m.9/5, hesap biriminin mahkemenin devletinin ulusal parasına yargı kararı günü veya tarafların kararlaştırdığı gün değeriyle çevrilmesini öngörür. Tek bir kur tarihi bütün işlemlerin yerine kullanılmamalıdır.

Yüzde 5 hangi alacak için uygulanır?

CIM m.37/2, tazminat üzerine faiz isteme hakkını düzenler. Bu nedenle taşıma dosyasındaki her para hareketinin otomatik olarak aynı orana tabi olduğu söylenemez. Taşıyıcının navlun alacağı, satış bedeli, sigorta ödemesi ve CIM kapsamındaki yük tazminatı farklı hukuki ilişkiler olabilir. Önce faiz istenen anaparanın hangi borçtan doğduğu belirlenmelidir. Alacağın başlığı değil, gerçek sözleşmesel ve hukuki niteliği esas alınır.

Kayıp tazminatında CIM 30 değer ve sınır hesabı, hasarda CIM 32 değer kaybı önce tamamlanır. Faiz, anapara hesabındaki belirsizliği ortadan kaldırmaz. Gerçekte doğmamış veya yanlış miktarda yazılmış alacak, üzerine faiz yürütülerek doğru hâle gelmez. Her kalemin dayanağı ve talep edilen tutarı açık gösterilmelidir.

Aynı olayda birden fazla tazminat kalemi varsa bunların kapsamı ayrılır. Kayıp mal bedeli, ilgili gider iadesi ve varsa özel menfaat tazminatı farklı belgelerle desteklenebilir. Hangi tutarın kabul edildiği, hangisinin tartışıldığı ve hangi bölümün ödendiği kaydedilir. Tek toplam üzerinden kesintisiz faiz hesaplamak, kısmi ödeme veya farklı taleplerin zamanını gözden kaçırabilir. Hesap cetveli bu ayrımları görünür kılmalıdır.

Yıllık oran ile dönemsel tutar arasındaki fark

M.37/2’deki oran yıllık yüzde 5’tir. Bu oran aylık veya her gecikme dönemi için yeniden uygulanan bağımsız ceza değildir. Bir yıl boyunca aynı anapara üzerinden faiz yürütülen basit matematik gösteriminde 10.000 para biriminin yüzde 5’i 500 para birimidir. Daha kısa dönem, kısmi ödeme ve faiz işlemeyen aralık varsa hesap bunlara göre ayrılır. Bu örnek belirli bir dosyanın nihai gün hesabını göstermemektedir.

Hesap yöntemi açık yazılmalıdır. Yılın hangi gün sayısına göre bölündüğü, başlangıç ve bitiş günlerinin nasıl ele alındığı ve varsa artık yılın etkisi belirtilir. CIM m.37 bütün muhasebe yazılımları için tek bir ayrıntılı algoritma kurmaz. Bu nedenle programın varsayılan ayarı hukuki dayanak gibi sunulmamalıdır. Kullanılan tamamlayıcı yöntem ilgili hukuk ve somut talep çerçevesinde gerekçelendirilir.

Faizin anaparaya eklenip sonraki dönemde yeniden faize tabi tutulması ayrı bir sorudur. M.37/2’de yıllık oran bulunması, her dosyada otomatik bileşik faiz uygulanacağı anlamına gelmez. Böyle bir talep ileri sürülüyorsa hukuki dayanağı ayrıca gösterilmelidir. Basit faiz tablosu ile bileşik hesap birbirine karıştırılmamalı; sonuç rakamının nasıl üretildiği açıkça açıklanmalıdır.

Yazılı talep yapılmışsa başlangıç

CIM m.37/2, m.43’te düzenlenen başvuruya gönderme yapar. M.43, taşıma sözleşmesine ilişkin taleplerin dava açılabilecek taşıyıcıya yazılı yöneltilmesini ve talep hakkı bulunan kişi tarafından yapılmasını düzenler. Bu nedenle herhangi bir müşteri hizmetleri mesajı, iç yazışma veya yalnız yükün yerini sorma başvurusu otomatik olarak aynı hukuki talep sayılmamalıdır. Yazının içeriği ve muhatabı incelenmelidir.

Başvuruda ilgili taşıma sözleşmesi, mal kimliği, olay ve tazminat istemi açıkça gösterilir. Tutarın dayanağına ilişkin belgeler mümkün olan kapsamda eklenir. Gönderim ve alınma kayıtları saklanmalıdır. Belgenin üzerinde yazılı tarih ile gerçekten karşı tarafa gönderildiği veya ulaştığı tarih farklı olabilir. Faiz başlangıcı tartışılırken bu tarihçe eksiksiz sunulmalıdır; dosyaya hiç gönderilmemiş bir taslak başvuru yapılmış gibi gösterilmemelidir.

Yanlış kişiye yöneltilen yazının etkisi ayrıca değerlendirilir. Taşıyıcı markası, bağlı şirket, sigortacı ve taşıma aracısı aynı kişi olmayabilir. Talebin hangi tüzel kişiye ve hangi sıfatla iletildiği belirlenir. M.43’ün muhatap şartı atlanarak, herhangi bir lojistik işletmesine gönderilen e-postanın bütün taşıyıcılar bakımından aynı başlangıcı oluşturduğu söylenmemelidir.

Önceden yazılı talep yoksa dava günü

M.43’e uygun bir başvuru yapılmamışsa m.37/2 faizi davanın açıldığı güne bağlar. Bu hüküm, yalnız yazılı talep yapılmadığı için faiz hakkının tamamen yok olduğu yönündeki genellemeyi önler. Ancak davanın hangi tarihte ve hangi tazminat için açıldığı belirlenmelidir. Başka bir hukuki ilişkiye ilişkin önceki dava, mevcut taşıma tazminatının başlangıcı gibi kullanılamaz.

Dava açılmasıyla ilgili belge, dosya numarası ve talep sonucu faiz hesabıyla eşleştirilir. Sonradan genişletilen veya niteliği değişen talepler varsa bunların usule ilişkin etkisi ilgili hukuk kapsamında ayrıca incelenir. CIM m.37 bütün dava değişikliği sorunlarını tek başına çözmez. Hesapta tartışmalı başlangıçlar bulunuyorsa hangi tutarın hangi hukuki kabul altında hesaplandığı açıkça gösterilmelidir.

Yükün kaybolduğu veya hasarın görüldüğü gün önemli olsa da bu tarihler m.37/2’deki başlangıcın yerine otomatik olarak geçmez. Olay tarihi sorumluluk ve zarar hesabında, başvuru tarihi faiz başlangıcında farklı işlev görür. Bu ayrımın korunması, uzun süre sonra yapılan talepte faizin yanlış şekilde geçmişe yürütülmesini önler. Tarihler tek bir genel olay tarihi sütununda birleştirilmemelidir.

Eksik belgeler için verilen makul süre

CIM m.37/3, tazminat tutarının kesin olarak belirlenmesi için gerekli destekleyici belgelerin hak sahibi tarafından taşıyıcıya verilen makul süre içinde sunulmamasını düzenler. Bu nedenle taşıyıcının her türlü belge talebi otomatik faiz kesintisi yaratmaz. İstenen belgenin hesabın sonuçlandırılması bakımından gerçekten gerekli olması ve süre koşulu birlikte değerlendirilmelidir. İlgisiz veya zaten sunulmuş evrakın tekrar istenmesiyle gerçek eksik belge aynı değildir.

Belge talebinde hangi evrakın neden gerekli olduğu belirtilmelidir. Mal değeri için fatura, kayıp miktar için taşıma ve tartım kaydı veya gider iadesi için ödeme belgesi gibi somut bağlantılar kurulabilir. Bu liste her dosya için tek zorunlu form değildir. Amaç, talebin nihai miktarını belirlemek için gereken eksikliğin görünür olmasıdır. Genel olarak dosyanız eksik denilmesi bütün koşulları açıklamaya yetmeyebilir.

Makul süre, istenen belgenin niteliği ve elde edilme imkânıyla birlikte değerlendirilir. CIM m.37/3 herkese uygulanacak sabit yedi veya otuz günlük süre koymaz. Verilen sürenin ne zaman başladığı ve ne zaman bittiği kaydedilir. Belgenin başka makamdan alınması gerekiyorsa gerçek işlem süreci açıklanır. Ancak belgenin geç hazırlanması nedeniyle geçen her zamanın hukuken makul sayılacağı da varsayılmamalıdır.

Faiz işlemeyen aralık nasıl belirlenir?

M.37/3’ün sonucu, verilen makul sürenin sona ermesinden gerekli belgelerin fiilen sunulmasına kadar faiz işlememesidir. Başlangıç, taşıyıcının belge istediği günün kendisi değildir. Süre henüz dolmamışken bütün önceki faizi silmek hükmün metnini yansıtmaz. Aynı şekilde belgeler sunulduktan sonraki dönemde de eksiklik sonsuza kadar devam ediyormuş gibi faiz kesintisi sürdürülemez.

Hesap en az üç dönemle gösterilebilir: başvurudan verilen sürenin bitimine kadar olan dönem, koşulları gerçekleşmiş faizsiz aralık ve belgelerin sunulmasından sonraki dönem. Her dönemin tarih ve dayanağı ayrı yazılır. Belgelerin parça parça verilmesi durumunda hangi eksikliğin hangi gün giderildiği belirlenir. Tutarın belirlenmesini gerçekten engelleyen son gerekli belgenin niteliği açıklanmalıdır.

Taşıyıcının cevap veya hesap hazırlamada gecikmesiyle hak sahibinin belge sunmaması aynı gerekçe değildir. M.37/3, kendi şartlarıyla uygulanır. Taşıyıcının iç onay sürecinin uzaması, ilgili dönem için otomatik faiz durması yaratmaz. Buna karşılık gerçek ve gerekli belge eksikliği varsa bu da görmezden gelinmemelidir. İki tarafın yazışmaları ve sunulan ekler aynı zaman çizelgesinde değerlendirilmelidir.

Yabancı para dönüşümü: ödeme günü ve yeri

CIM m.37/1, tazminat hesabı yabancı para cinsindeki tutarların dönüştürülmesini gerektiriyorsa ödeme yerinde ve ödeme gününde uygulanacak kurun kullanılmasını düzenler. Bu nedenle zarar günü, fatura günü veya dava günündeki kurun her durumda tek doğru dönüşüm olduğu söylenemez. Önce hangi yabancı para tutarının neden başka para birimine çevrildiği belirlenmelidir. Dönüşüm gerekmeyen bir tutara gereksiz kur işlemi eklenmemelidir.

Malın m.30’a göre değerinin belirlendiği tarih ile bu değerin yabancı paradan çevrileceği tarih farklıdır. Değerleme ilk teslim alma yeri ve gününe bağlı olabilir; para dönüşümü ise kendi hükmüne tabidir. Bu iki işlemin ayrı gösterilmesi gerekir. Fiyatın zaman içindeki değişimiyle döviz kurunun değişimi aynı ekonomik etki değildir; tazminat cetvelinde birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Birden fazla ödeme varsa ödeme tarihlerinin farklılığı hesaba yansıyabilir. Hangi ödemenin hangi anapara ve para birimini kapattığı belirtilir. Banka talimatı ile fiilen tamamlanmış ödeme aynı kayıt değildir. Transfer masrafı nedeniyle gönderilen ve ulaşan tutarlar farklıysa bu farkın dayanağı ayrıca incelenir. Hesap, gerçek para hareketini ve hukuken kabul edilen ifa tarihini birlikte göstermelidir.

SDR dönüşümünde COTIF 9 neden ayrıca uygulanır?

SDR, bir ülkenin parası değil, COTIF m.9’da belirlenen hesap birimidir. CIM’in kilogram sınırları bu birimle ifade edilir. COTIF m.9/5, hesap birimi tutarının davaya bakan mahkemenin devletinin ulusal parasına, yargı kararı günü veya tarafların kararlaştırdığı gün değeriyle çevrilmesini düzenler. Bu özel dönüşüm, CIM m.37/1’deki yabancı para tutarının ödeme gününde çevrilmesiyle aynı değildir.

Bir dosyada önce euro cinsindeki mal değeri belirlenebilir, sonra 17 SDR/kg tavanı hesaplanabilir. İki tutarın karşılaştırılması için ilgili dönüşümler doğru sırayla yapılmalıdır. Tek bir kur tablosundan alınan bugünkü rakamla bütün tarihlerin yerine işlem yapılmamalıdır. Her dönüşüm satırında kaynak, tarih, para birimi ve hukuki dayanak gösterilmelidir. Böylece farklı kavramların aynı etiketle kullanılması önlenir.

Bu yazı güncel SDR veya döviz kuru açıklamamaktadır. Somut hesapta esas alınacak tarih bilinmeden güncel bir rakamın kesin dava tutarı gibi sunulması doğru olmaz. Kullanılan kur ilgili resmî veya güvenilir kayıtla doğrulanmalıdır. Hesap biriminin kaç olduğu ile ulusal para karşılığının ne olduğu ayrı sonuçlardır. İlk sonuç ağırlık ve sınır hükmünden, ikincisi uygun dönüşüm kuralından çıkarılır.

Kısmi ödeme ve bakiye faiz hesabı

Taşıyıcı tazminatın bir bölümünü ödemişse kalan anapara ve dönemler yeniden belirlenir. Ödenmiş tutara, ödeme sonrasında aynı biçimde faiz yürütülmesi doğru değildir. Bununla birlikte ödemenin hangi kaleme mahsup edildiği ayrıca incelenmelidir. Anapara, faiz ve giderler arasındaki dağılımın dayanağı sözleşme, ödeme açıklaması ve uygulanabilir hukuk çerçevesinde gösterilir. CIM m.37 tek başına bütün mahsup sorunlarını çözmez.

Ödeme mutabakatında yalnız toplam tutar bulunuyorsa hangi zarar ve dönemi karşıladığı açıklığa kavuşturulmalıdır. Bir ödemenin alınması her durumda bütün bakiye taleplerin ibra edildiği anlamına gelmez. Ancak açık bir sulh veya hesap kapatma kaydı varsa bunun sonucu da görmezden gelinmemelidir. Talep edilen bakiye faiz, tarafların gerçekten kabul ettiği işlemle uyumlu olmalıdır.

Birden fazla taşıyıcı aynı zarardan sorumluysa onların yaptığı ödemeler ortak alacak çizelgesinde izlenir. Aynı anapara farklı şirketler bakımından bağımsız tam borçmuş gibi iki kez tahsil edilmemelidir. Ardışık ve ikame taşıyıcı sorumluluğu bu kişisel kapsamı açıklar. Faiz hesabı da gerçek kalan alacak üzerinden kurulmalıdır.

Faiz işlememesi ile zamanaşımının durması aynı değildir

CIM m.37/3’ün belge eksikliği nedeniyle faiz işlemeyen dönemi, m.48/3’teki yazılı talebin zamanaşımını durdurmasından ayrıdır. Birinde paranın zaman içindeki artışı, diğerinde dava hakkının süre yönünden korunması söz konusudur. Aynı yazışma her iki incelemeye delil olabilir; ancak sonuçlar kendiliğinden aynı değildir. Belgelerin eksikliği, zamanaşımı bakımından ayrıca ilgili şartlarla değerlendirilmelidir.

Taşıyıcının yazılı ret cevabı ve belgeleri geri vermesi m.48 yönünden ayrı önem taşır. Faiz hesabında ise başvuru, anapara, gerekli belge süresi ve ödeme dönemleri incelenir. Bu nedenle tek bir dosya durdu ifadesi hangi hakkın nasıl etkilendiğini açıklamaz. Hukuki takvim ve faiz çizelgesi ayrı tutulmalı, her olayın iki çizelgedeki etkisi kendi hükmüne göre işlenmelidir.

Satış bedeli faizinden farkı

Satıcı ile alıcı arasındaki uluslararası satış bedeli faizi, CIM taşıma tazminatından ayrı bir borçtur. CISG 78 faiz rehberi başka bir sözleşme ilişkisini açıklar. CIM’deki yıllık yüzde 5’in bütün uluslararası satış alacaklarına otomatik uygulanacağı söylenemez. Aynı olayın hem satış hem taşıma uyuşmazlığı doğurması, faiz kaynaklarının birleştiği anlamına gelmez.

Talep yazısında her borç için alacaklı, borçlu, dayanak, anapara ve faiz başlangıcı ayrı gösterilmelidir. Taşıyıcının tazminat borcuyla müşterinin satış bedeli borcu birbirine açıklamasız bağlanmamalıdır. Birinden tahsilat yapılamaması diğer borcun vadesini veya oranını kendiliğinden değiştirmez. İlgili mahsup veya hak geçişi iddiası varsa onun hukuki temeli ayrıca incelenir.

Faiz ve kur kontrol tablosu

Sık sorulan sorular

CIM tazminat faiz oranı nedir?

M.37/2 yıllık yüzde 5 faiz isteme hakkı düzenler. Bu oran aylık veya her işlem için ayrı ceza değildir.

Faiz otomatik olarak hasar gününde mi başlar?

Hayır. M.43’e uygun yazılı talep; böyle bir talep yoksa dava açıldığı gün esas alınır.

Her e-posta yazılı tazminat talebi sayılır mı?

İçerik, talep hakkı ve doğru taşıyıcıya yönelme m.43 kapsamında incelenir. Yalnız yükün yerini sormak aynı işlem değildir.

Eksik belge istenir istenmez faiz durur mu?

M.37/3’te gerekli belgeler için verilen makul sürenin bitimi esas alınır. Koşullar ve belgenin gerekliliği birlikte değerlendirilir.

Belge sunulunca faizsiz dönem biter mi?

İlgili gerekli belgelerin fiilen sunulması, m.37/3’teki faiz işlemeyen aralığın bitişidir.

Yabancı para ve SDR aynı tarihle mi çevrilir?

Hayır. CIM m.37/1 ile COTIF m.9/5 farklı dönüşüm kuralları getirir.

Kısmi ödemeden sonra eski toplam üzerinden faiz işler mi?

Kalan anapara ve mahsup sonucu güncellenmelidir. Ödenmiş bölüm aynı şekilde bakiye borç sayılmaz.

CIM yüzde 5 oranı satış faturalarına da uygulanır mı?

Bu genel sonuç kurulamaz. Satış bedeli ve taşıma tazminatı ayrı hukuki ilişkilerdir.

Resmî kaynaklar ve kapsam

Dayanaklar CIM m.37, 43 ve 48 ile COTIF m.9’dur. CIM konsolide metni, COTIF temel sözleşmesi ve özgün metin ve değişiklik kayıtları kullanılmıştır. Derlemeler bilgilendirme amaçlıdır. Kaynak kontrolü: 30 Eylül 2026. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosunun fiziki ofisi Mersin’dedir; Türkiye genelindeki süreçler Mersin merkezli yürütülür.