İngiltere Consent Order İçindeki Undertaking Türkiye’de İcra Edilir mi? MÖHUK 50–56

1. Undertaking ile mahkeme emrini karıştırmamak gerekir

İngiltere ve Galler aile yargılamasında undertaking, tarafın mahkemeye karşı üstlendiği yükümlülüğü ifade eder. Bir mali uzlaşma metni içinde yer alsa da her undertaking, aynı metindeki order başlığı altında yazılmış hükümle özdeş değildir. “IT IS ORDERED” ve “UPON THE UNDERTAKING” türü ifadeler, belge incelenirken ayrı işaretlenmelidir. İlk ifade hâkimin emrettiği sonucu; ikincisi mahkemeye verilen taahhüdü gösterebilir. Türk icra müdürlüğünün bu ibareleri sırf aynı sayfada bulunuyor diye tek bir Türk ilamı gibi değerlendirmesi mümkün değildir. Kararın niteliği, verildiği hukuk düzenindeki etkisi ve Türkiye bakımından yabancı ilam niteliği ayrı sorulardır.

Bu ayrım özellikle Londra’da boşanmış eşlerin Türkiye’de banka hesabı, limited şirket payı ya da gayrimenkul bulundurduğu dosyalarda önem kazanır. Taraflardan biri belirli gün bir miktar sterlin ödemeyi, diğeriyse Türkiye’deki evin tapu devrine katılmayı taahhüt etmiş olabilir. İlk yükümlülük para alacağına; ikincisi belirli bir davranışı yerine getirmeye veya Türk taşınmazı üzerinde aynî sonuç doğurmaya ilişkindir. Aynı belge içindeki bu iki unsur için tek bir icra yolu önermek hukuken hatalıdır. Önce metnin tam ve onaylı örneği temin edilir; her madde altındaki borçlu, alacaklı, edim, vade ve İngiliz hukukundaki icra rejimi ayrı ayrı saptanır.

2. İngiltere hukukunda dayanak: FPR 9.26, PD 9A ve PD 33A

İngiltere ve Galler’de Family Procedure Rules 2010 kural 9.26, mali uzlaşmaya ilişkin mahkeme onayı başvurusunun usulünü düzenler. Uygulama talimatı Practice Direction 9A paragraf 7.1, consent order içinde undertaking bulunuyorsa taahhüdü veren kişinin de imzasını arayan özel düzenlemeyi içerir. Bu ayrıntı, salt avukatların hazırladığı bir taslağın mahkemede onaylanmış metinle eş değer olmadığına işaret eder. Taslak, imzalı taahhüt ve mahkemece onaylanan metin birbirinden ayrılmadan yabancı ülkede tahsil değerlendirmesi yapılmamalıdır.

Practice Direction 33A, mahkemeye verilen taahhütlerin İngiltere içindeki icrası hakkında iki farklı mekanizma ortaya koyar. Paragraf 1.1, para dışındaki davranışa ilişkin undertaking için mahkemeye itaatsizlik kurallarına gönderme yapar. Paragraf 2.1 ise Matrimonial Causes Act 1973 Part II kapsamındaki bir karar gibi etki doğuran para ödeme taahhüdünün, bir karar gibi icra edilebileceğini açıkça düzenler. Bu İngiltere içi kuralın varlığı önemlidir; ancak Türkiye’de doğrudan icra edilebilirlik sonucunu kendi başına doğurmaz. MÖHUK m.50’deki yabancı mahkeme ilamı ön şartı ayrıca incelenir.

3. Dosyadaki yükümlülüğün türü Türk başvuru yolunu belirler

Para ödeme undertaking’i, örneğin belirli tarihte 30.000 GBP’nin karşı tarafa ödenmesi şeklinde kurulabilir. Buna karşılık belge sunma, şirket hesaplarını açıklama, taşınmaz satışında iş birliği yapma, belirli fiilden kaçınma veya üçüncü kişiyi etkileyen bir işlem yapma undertaking’i farklı bir nitelik taşır. Türk mahkemesinin tenfizde neyi icra edilebilir sayacağına karar verebilmesi için yükümlülüğün hükümde belirlenebilir olması gerekir. Bir tarafın “makul çaba göstereceğim” şeklinde üstlendiği davranışla, miktarı ve vadesi açık para borcunu aynı kefeye koymak güvenli değildir.

İngiltere mahkemesinin emri altında bulunan bir taahhüdün ihlali, İngiltere’de yaptırım sebebi olabilir. Fakat bu yaptırımı Türkiye’ye taşıma girişimi, yabancı mahkeme kararını aynen icra ettirme düşüncesinden farklıdır. Türkiye’de istenen koruma, mahkemeye verilen sözün ceza benzeri sonuçları değil; alacaklının malvarlığına veya davranış yükümlülüğüne ilişkin özel hukuk hakkıysa bu hak esas alınır. İcra talebi, yabancı kararın edim kısmı ile sınırlı ve somut olmalıdır. Bu nedenle undertaking metninde recital, schedule, order, undertaking ve varsa liberty to apply maddeleri ayrı sütunlarda okunmalıdır.

4. MÖHUK m.50 bakımından yabancı ilam ön koşulu

5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’un 50/1. maddesine göre, yabancı mahkemelerin hukuk davaları hakkında verip kendi devlet hukukuna göre kesinleşmiş bulunan ilamlarının Türkiye’de icrası yetkili Türk mahkemesinin tenfiz kararına bağlıdır. Bir undertaking metninin İngiltere’de bağlayıcı olması, onun Türk hukukunda bu hükme uyan bir yabancı ilam olduğunu otomatik biçimde kanıtlamaz. Mahkemece onaylanmış consent order’ın hüküm fıkrası ile bunun içine alınan taahhüt birlikte okunmalı; İngiltere’de o taahhüde hangi icra etkisinin tanındığı resmî usul kuralları ve gerektiğinde yabancı hukuk açıklamasıyla ortaya konmalıdır.

Karşı tarafa gönderilmiş avukat e-postası, imzalı fakat onaylanmamış anlaşma, hâkimin onayladığı consent order ve kararın ekinde yer alan mahkeme taahhüdü, aynı belge grubu değildir. İlk ikisinin doğrudan MÖHUK m.50 tenfiz istemine konu edilmesi doğru bir başlangıç olmayabilir; üçüncü ve dördüncü belgenin ise hüküm niteliği ile icra kabiliyeti incelenir. Bu incelemenin sonucunu yalnız belgenin başlığındaki İngilizce kelimeye bağlamamak gerekir. Mahkeme adı, dosya numarası, imza veya resmî onay, yürürlük ve kesinlik koşulları birlikte tespit edilir.

5. MÖHUK m.53 ve m.54: Belgeler ile tenfiz şartları

MÖHUK m.53, tenfiz dilekçesine yabancı ilamın o ülke makamlarınca usulünce onanmış aslının veya örneğinin ve onaylı tercümesinin; ayrıca kararın kesinleşmesini gösteren onaylı yazı veya belgenin ve tercümesinin eklenmesini düzenler. İngiltere mahkemesinden alınan mühürlü karar örneği, uygun kesinlik ve yürürlük bilgisi, gerekiyorsa apostil ile Türkçe tercüme bu nedenle dosyanın ayrı unsurlarıdır. Apostil bir mahkeme kararını tenfiz kararı hâline getirmez. Apostil yalnız belgenin resmî kökenine ilişkin tasdik işlevi görür; hükmün Türkiye’de hangi yolla uygulanacağını MÖHUK belirler.

MÖHUK m.54/1-a karşılıklılık esasını; m.54/1-b Türk mahkemelerinin münhasır yetkisiyle ilgili sınırlamayı; m.54/1-c açık kamu düzeni aykırılığını ve m.54/1-ç savunma hakkına ilişkin itiraz koşullarını düzenler. Bu şartları sırf taraflar İngiltere’de anlaşmış diye atlamak mümkün değildir. Örneğin Türkiye’de bulunan bir taşınmazın mülkiyetinin doğrudan değiştirilmesine yönelik edim, yabancı mahkemenin para borcu hükmüyle aynı şekilde değerlendirilmez. Buna karşılık bölünebilen bir para ödeme yükümlülüğünün bağımsız niteliği ayrıca incelenebilir.

6. Kısmi tenfiz: Para borcunu diğer taahhütlerden ayırma

MÖHUK m.52/1, yabancı kararın yalnız bir kısmının tenfizi isteniyorsa bunun dilekçede belirtilmesini öngörür; m.56 ise mahkemenin kısmen tenfize karar verebilmesine olanak tanır. Bu iki düzenleme, undertaking içeren karmaşık consent order dosyalarında önemlidir. Belge hem para ödeme hükmü hem üçüncü kişinin tapuda işlem yapmasını gerektiren bir madde içeriyorsa, mahkemenin önüne bütün metni ‘aynı anda icra’ talebiyle getirmek yerine bağımsız ve uygulanabilir edimlerin açıkça ayrılması gerekir.

Örneğin Türkiye’deki evin satılması için gerekli belgelerin imzalanacağı ve satış gerçekleştirilmezse karşı tarafa sabit bir para tutarı ödeneceği düzenlenmiş olsun. Satış edimi Türk taşınmaz hukukuna ve işlemin şekline takılabilir; sabit para yükümlülüğünün hukuki niteliği ise başka bir değerlendirme gerektirir. Ne var ki ikinci cümleyi ilkinden hukuken ayırmak her metinde mümkün değildir. Talebin kapsamı, şartlı ödeme, muacceliyet ve İngiltere’deki kesin icra etkisi saptandıktan sonra belirlenir. Mahkemenin yabancı kararın esasını yeniden hükme bağlaması ile tenfiz şartlarını denetlemesi arasındaki fark korunur.

7. Sterlin ödeme taahhüdü Türkiye’de nasıl takip edilir?

Para ödeme taahhüdü açısından önce muacceliyet belirlenir: Hangi tarihte, kime, hangi hesap üzerinden, kaç sterlin ödenecektir? Kararda faiz, taksit, masraf ve mahsup konusunda özel ifadeler bulunuyor mu? İngiltere mahkemesinde sonradan değişiklik veya yerine getirme kararı verilmiş mi? Bu sorular yanıtlanmadan yalnız toplam sterlin tutarı üzerinden Türk icra işlemi başlatılması uyuşmazlığı büyütebilir. MÖHUK m.55/2, yabancı ilamın kısmen veya tamamen yerine getirildiği itirazına da önem verir; dolayısıyla banka dekontları ve ödeme takvimi başlangıçtan itibaren toplanmalıdır.

Tenfiz kararı kesinleştikten sonra yabancı ilamın icra etkisi MÖHUK m.57 kapsamında gündeme gelir. Türk icra talebinde döviz alacağının gösterimi ve talep konusu para bakımından İİK m.58 ile TBK m.99 kuralları ayrıca gözetilir. Tenfiz olmadan doğrudan ilamlı takip yapılıp yapılamayacağına dair sorunun cevabı, altta yatan belgenin yalnız İngiliz mahkeme emri olmasına bakılarak olumlu verilemez. Eğer eldeki belge bir mahkeme ilamı değil de özel hukuk sözleşmesi olarak değerlendirilirse talep yolu, ispat ve itiraz rejimi baştan farklılaşır.

8. Tapu, şirket payı ve davranış taahhütlerinde ek denetim

Türkiye’deki bir evin tapuda devriyle ilgili undertaking, aynî hak üzerinde sonuç doğurma iddiası taşıdığında MÖHUK m.15/2 ve m.21 ile TMK m.705–706 gündeme gelir. MÖHUK m.15/2 evlilik mallarının tasfiyesinde taşınmaz için bulunduğu ülke hukukunu; m.21 ise taşınmaz aynî haklarında eşyanın bulunduğu ülke hukukunu ve işlemin şekli bakımından aynı ülke hukukunu esas alır. Bir İngiliz mahkeme taahhüdü Türk tapu müdürlüğünün özel işlem ve sicil koşullarının yerini kendiliğinden almaz.

Türk limited şirket payını devretme taahhüdü de ayrı incelenir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.595, limited şirket esas sermaye payının devrini ve şekil şartlarını düzenler. Taahhütte sadece ‘şirket payımı devredeceğim’ yazması ile pay devrinin Türk şirketler hukuku şartlarını karşılaması başka şeylerdir. Eşler arası mali uzlaşmayı Türk sicillerinde yerine getirmek için karar, şirket sözleşmesi, kararların kapsamı ve kanundaki şekil şartları eş zamanlı incelenmelidir. Aynı belge içinde bir davranış yükümlülüğünü doğrudan para alacağına dönüştürmek doğru değildir.

9. Tenfiz yolu kapalıysa alacaklının talebi tamamen ortadan kalkar mı?

Yabancı belgedeki bir undertaking’in MÖHUK m.50 anlamında tenfize elverişli görülmemesi, her durumda alacaklının maddi hukuk bakımından hiçbir talebi bulunmadığı anlamına gelmez. Mahkemeye verilen taahhüdün İngiltere hukukundaki bağımsız sonuçları, tarafların aralarındaki anlaşmanın sözleşme niteliği, Türkiye’de dava açma imkânı ve uygulanacak hukuk ayrı değerlendirme başlıklarıdır. Ancak tenfiz yerine yeni Türk davası açılması aynı sonucu mutlaka doğurur gibi bir vaat doğru değildir. Dava hakkı, hukuki yarar, zamanaşımı, görev, yetki, ispat ve uyuşmazlıkla irtibatlı kanunlar ayrıca incelenir.

Örneğin alacaklı taahhüt metniyle birlikte karşılıklı imzalanmış bağımsız bir ödeme sözleşmesi de sunabiliyorsa, sözleşmenin Türk mahkemesinde hukuki delil değeri incelenebilir. Buna karşılık metin münhasıran İngiliz aile mahkemesine verilen ve ihlali ancak o mahkemenin yaptırım rejimiyle takip edilen bir taahhütse, onu Türk hukukunda sıradan borç senedi olarak nitelendirmek hatalı olabilir. Dosya stratejisi, belgenin yarattığı hukukî sebebe dayanır; aynı sonuç için rastgele icra takibi, tanıma davası ve alacak davası açılmaz.

10. İngiltere’den toplanacak karar ve işlem belgeleri

İlk evrak grubu, boşanmanın kesinleşmesi için verilen Final Order ile mali kararı oluşturan onaylı Consent Order nüshasıdır. İkinci grup, undertaking’in asıl metni ve varsa imza sayfası, karar ekleri, takvimler, mahkemeye sunulan mali bilgi beyanları, düzeltme veya değişiklik emirleri ve İngiliz yargılama dosya numarasıdır. Üçüncü grup, muacceliyet ve ifaya ilişkindir: banka dekontları, sterlin transfer talimatları, ihtarlar, karşı tarafın cevabı ve ödeme tarihlerine dair yazışmalar bu gruba girer. Belgelerin tamamı gelişi güzel değil, hangi unsurun hangi hükmü ispatladığını gösteren bir çizelgeyle toplanır.

Dördüncü grup, Türkiye’de takibi mümkün malvarlığı ile ilgilidir: kişinin Türk banka hesabı, ticaret sicili bağlantısı, taşınmazın tapu bilgileri veya Türkiye’deki tebligat adresi gibi dosyanın konusu bakımından gerekli veriler. Belgelerin elde edilmesinde kişisel veriler ve yasal temsil sınırlarına dikkat edilmelidir. Beşinci grup, yabancı kararın İngiltere’deki hukuki statüsünü gösteren resmî açıklama veya belgeye ilişkindir. Yabancı hukukun araştırılmasında MÖHUK m.2 çerçevesindeki yaklaşım önemlidir. Tercümenin doğrudan dava talebini belirleyeceği unutulmamalıdır; undertaking kelimesini her yerde ‘mahkeme hükmü’ diye çevirmek nitelendirme hatasına neden olabilir.

11. Türkiye’de görev, yetki ve dava dilekçesinin kurulması

MÖHUK m.51/1, tenfiz kararlarında görevli mahkemenin asliye mahkemesi olduğunu düzenler. Maddenin ikinci fıkrası, karşı tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri veya sakin olduğu yer; bunlar bulunmuyorsa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biri bakımından yetki ölçütü getirir. Uyuşmazlığın aile hukukuyla bağlantılı bulunması, görev incelemesindeki özel düzenleme ve uygulamayı ayrıca değerlendirmeyi gerektirir. Dava dilekçesinde önce yabancı mahkemenin kimliği, karar tarihi, tarafların adı, kesinlik durumu ve kararın tenfizi istenen bölümü tartışmasız biçimde belirlenmelidir.

Talep kısmı özellikle önemlidir. Yalnız ‘İngiltere kararının tanınmasına’ yazılmış bir dilekçeyle para ediminin icrası hedefleniyorsa, tanıma ile tenfizin farklı sonuçları gözden kaçırılmış olur. MÖHUK m.58, tanımayı yabancı ilamın kesin hüküm veya kesin delil etkisine bağlar ve m.54/1-a karşılıklılık şartını tanımada aramaz. Para ödeme yükümlülüğünü Türkiye’de cebrî icraya konu etmek isteyen kişi ise tenfiz değerlendirmesini yapmalıdır. Her belge tek bir kalıba sokulmadan, Türk yargılamasındaki dava sonucu somut olarak gösterilmelidir.

12. Yanlış icra yolu ve mükerrer tahsil riskleri

İlk yaygın hata, İngiltere mahkemesine verilen sözün İngiltere’de cebren uygulatılabilir olmasından hareketle Türkiye’de aynı anda doğrudan haciz yapılabileceğini sanmaktır. İkinci hata, para ödeme taahhüdü ile davranış yükümlülüğünü ayırmadan tek icra dilekçesi hazırlamaktır. Üçüncü hata, İngiltere’de ödenmiş veya mahsup edilmiş tutarı dışlayıp bütün nominal alacağı istemektir. Dördüncü hata, MÖHUK m.53’teki onaylı karar ve kesinlik belgelerini tamamlamadan apostilli herhangi bir İngiliz yazısını yeterli saymaktır.

Beşinci hata, Türkiye’de bir taşınmazın devriyle ilgili kararı tapu müdürlüğüne götürüp otomatik tescil beklemektir. Altıncı hata, İngiltere’de sonradan değiştirilen bir consent order’ın ilk hâlini esas alarak takip açmaktır. Yedinci hata, karar altındaki costs, faiz ve ana borcu birbirine karıştırmaktır. Sekizinci hata, yeni bir Türk davasının yabancı uyuşmazlığın tamamını yeniden açacağı varsayımıyla hukuki sebep incelemesini atlamaktır. Bu hatalar giderilmedikçe dava masrafları artabilir ve önemli belgeler ispat gücünü yitirebilir.

13. Mersin’den yürütülen dosyada uygulanacak çalışma sırası

İngiltere’de yaşayan müvekkil yönünden dosya ilk aşamada uzaktan belge değerlendirmesiyle başlatılabilir. Önce kararda taraf adları ve kararın İngiltere ve Galler yargı çevresine ait olduğu doğrulanır. Sonra mahkeme emri ile undertaking parçaları renklendirilerek ayrılır; her yükümlülük için hukuki nitelik, tutar, vade, muhatap, ispat belgesi ve Türkiye’de hedeflenen sonuç kaydedilir. Üçüncü adımda kesinleşme ve İngiltere’de icra etkisi belgelenir; dördüncü adımda karşı tarafın Türkiye’deki yerleşim yeri ve takip edilebilir malvarlığı için hukuka uygun araştırma yapılır.

Beşinci aşamada MÖHUK m.50–56 şartları ayrı ayrı kontrol edilir; altıncı aşamada taşınmaz veya şirket payı içeren yükümlülükler özel mevzuat testinden geçirilir. Yedinci aşamada gerekiyorsa Türk konsolosluğunda vekâletname düzenlenir ve HMK m.74 anlamında özel yetkilerin kapsamı kontrol edilir. Sekizinci aşamada tenfiz, bağımsız alacak davası veya başka koruma yolu seçenekleri gerekçeleriyle karşılaştırılır. Dokuzuncu aşamada dilekçe ve delil listesi nihai hâline getirilir. Onuncu aşamada işlem sonuçları ve İngiltere’deki olası paralel süreç müvekkile raporlanır. Böylece Türkiye’ye gelmeden yürütülebilen işlemler ile şahsen katılım gerektiren olası işlemler doğru ayrılır.

İngiltere Undertaking ve Türkiye’de tenfiz hakkında 12 sık sorulan soru

Konuyla bağlantılı Türkiye hukuku rehberleri

Yabancı mali kararın Türk tapusuna etkisini ayrıca incelemek için Financial Remedy Order ve Türkiye’deki ev rehberine; boşanmanın Türkiye’deki nüfus sonucu için İngiltere boşanma kararının tescili yazısına; tenfizde karşılıklılık koşulu için MÖHUK m.54/a değerlendirmesine; banka hareketlerinin ispatı için yurt dışı banka kayıtları yazısına ve vekâletname yetkileri için HMK m.74 vekâletname rehberine bakabilirsiniz.

Resmî mevzuat ve kurum kaynakları

TBMM — 5718 sayılı MÖHUK (m.2 ve 50–59); Justice UK — Family Procedure Rules Part 9 (kural 9.26); Justice UK — Practice Direction 9A (§7.1); Justice UK — Practice Direction 33A (§§1.1, 2.1–2.4); legislation.gov.uk — Matrimonial Causes Act 1973 s.33A; GOV.UK — Consent order başvurusu; GOV.UK — Belge tasdiki ve apostil.

Resmî kaynaklarda mevzuatın son değişiklikleri ile somut belgenin tarihi karşılaştırılmalıdır. İngiliz hukukuna ilişkin bağlantılar İngiltere ve Galler yargı çevresi içindir.