İş Kazasında SGK İşverene Ne Zaman Rücu Eder? 5510 m.21 Kusur ve Peşin Sermaye Değeri 2026
Kısa ve Net Cevap
5510 sayılı Kanun m.21/1’e göre iş kazası veya meslek hastalığı işverenin kastı ya da sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse SGK, sigortalıya veya hak sahiplerine yaptığı ve ileride yapacağı ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamını, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarla sınırlı olmak üzere işverene rücu edebilir. İşverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır. Üçüncü kişinin kusuru varsa m.21/4 uyarınca üçüncü kişiye ve kusuru varsa onu çalıştırana farklı kapsamda rücu edilir. Bu dava, işçinin işverene açtığı maddi-manevi tazminat davasından farklıdır.
5510 Sayılı Kanun m.21 Ne Düzenliyor?
5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.21, iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık bakımından işverenin ve üçüncü kişilerin SGK’ya karşı sorumluluğunu düzenler. İş kazası veya meslek hastalığı işverenin kastı ya da sigortalının sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse Kurumun yaptığı sosyal sigorta ödemeleri işverene yöneltilebilir.
Bu rücu hakkının amacı işçiye ödeme yapmaktan kaçınmak değildir. SGK, kanuni şartlar gerçekleşmişse sigortalıya geçici iş göremezlik ödeneği, sürekli iş göremezlik geliri veya ölüm hâlinde hak sahiplerine gelir bağlar; daha sonra kazanın doğumunda hukuken sorumlu olan işveren veya üçüncü kişiye kanunun çizdiği sınırlar içinde rücu eder.
M.21 davası ile işçinin TBK ve 6331 sayılı Kanuna dayanarak işverene yönelttiği maddi-manevi tazminat davası aynı dava değildir. Davacı, talep kalemi ve hesap yöntemi farklıdır. İşçinin zarar hesabında SGK gelirlerinin mahsubu gibi meseleler gündeme gelirken Kurumun rücu davasında 5510 m.21’in özel şartları esas alınır.
İşverenin Kastı Ne Anlama Gelir?
Kast, işverenin iş kazası veya meslek hastalığı sonucunu bilerek ve isteyerek gerçekleştirdiği durumları ifade eder. Uygulamada iş kazalarının önemli bölümü doğrudan kasttan değil iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerine aykırılıktan kaynaklanır. Bu nedenle m.21/1’in ikinci sorumluluk nedeni olan “sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı hareket” daha sık tartışılır.
İşverenin yalnız kişisel fiili değil, iş organizasyonu içindeki kanuni yükümlülükleri de incelenir. Risk değerlendirmesinin yapılmaması, gerekli iş ekipmanının sağlanmaması, eğitim verilmemesi, makine koruyucularının bulunmaması, yüksekte çalışma tedbirlerinin alınmaması veya tehlikeli sürecin yetkisiz personele bırakılması somut olaya göre sorumluluk değerlendirmesine girebilir.
Her iş kazasının varlığı işverenin otomatik olarak yüzde yüz kusurlu olduğu anlamına gelmez. Kazanın oluş biçimi, işçinin davranışı, üçüncü kişi etkisi ve kaçınılmazlık ayrı ayrı belirlenir. Kusur raporu kanuni yükümlülükleri olayla ilişkilendirmelidir; soyut “işveren gözetim borcuna aykırı davrandı” cümlesi tek başına yeterli değildir.
İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatına Aykırılık Nasıl Belirlenir?
5510 m.21 yalnız 5510 sayılı Kanuna bakılarak uygulanmaz. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği ve işin niteliğine göre diğer özel düzenlemeler incelenir.
6331 m.4 işverene çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü verir. Mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi, organizasyonun kurulması, gerekli araç ve gerecin sağlanması, tedbirlerin değişen şartlara uyarlanması ve mevcut durumun iyileştirilmesi işverenin temel görevleri arasındadır.
Risk değerlendirmesi kâğıt üzerinde mevcut olsa dahi somut tehlikeyi kapsamıyorsa tek başına sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Benzer şekilde kişisel koruyucu donanım teslim tutanağı bulunması, ekipmanın fiilen uygun olduğu ve kullanımın denetlendiği anlamına gelmez. Rücu davasında belge ile fiili uygulama birlikte incelenir.
| İnceleme | Temel soru |
|---|---|
| Risk değerlendirmesi | Kazaya yol açan tehlike önceden belirlenmiş miydi? |
| Eğitim | İşçiye işe ve riske özgü eğitim verilmiş miydi? |
| Ekipman | Koruyucu sistemler mevcut ve çalışır durumda mıydı? |
| Gözetim | Kurallara fiilen uyulması denetlenmiş miydi? |
| Nedensellik | İhlal ile kaza sonucu arasında bağlantı var mı? |
Kaçınılmazlık İlkesi Nedir?
5510 m.21/1, işverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesinin dikkate alınacağını açıkça söyler. Kaçınılmazlık, bütün bilimsel ve teknik önlemler alınsa dahi olayın önlenemeyen kısmını ifade eder. Bu kavram “iş kazaları zaten olur” biçiminde kullanılabilecek genel bir indirim sebebi değildir.
Kaçınılmazlığın kabulü için olay tarihinde bilinen ve uygulanabilir bütün önlemlerin değerlendirilmesi gerekir. Önlenebilir bir tehlikeye karşı koruyucu tedbir alınmamışsa bunun “kaçınılmazlık” olarak adlandırılması mümkün değildir. Bilirkişi raporunda teknik tedbirler, işverenin yükümlülükleri ve olayın önlenebilirliği somutlaştırılmalıdır.
Kazanın bir bölümü gerçekten kaçınılmaz nitelikteyse bu oran sorumluluk hesabında dikkate alınır. Aynı şekilde sigortalının kusuru ve üçüncü kişinin kusuru da olayın oluşuna etkileri oranında değerlendirilir.
SGK İşverenden Hangi Tutarı İsteyebilir?
M.21/1’e göre SGK’nın işverenden talep edebileceği kapsam, sigortalıya veya hak sahiplerine Kanun gereğince yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamını içerir. İşveren yönünden bu toplam, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarla sınırlıdır; uygulamada bu sınır “dış tavan” veya “gerçek zarar tavanı” olarak anılır. Ayrıca işverenin kusuru ve olayla nedensellik bağı rücu miktarını etkiler.
İlk peşin sermaye değeri, sürekli iş göremezlik veya ölüm geliri gibi geleceğe yönelik periyodik ödemelerin aktüeryal bugünkü değeridir. Bu tutar SGK tarafından hesaplanır; yargılamada hesabın dayanağı, gelir başlangıç tarihi ve olayla ilişkisi denetlenebilir.
Geçici iş göremezlik ödeneği ve m.21/1 kapsamındaki diğer kanuni ödemeler rücu talebine konu olabilir. Kurumca sağlanan sağlık hizmeti giderlerinin işverenden istenmesi ise 5510 m.21/1 ile aynı kalem değildir; sağlık hizmeti giderleri bakımından m.76/4’teki özel düzenleme ayrıca değerlendirilir. Kurumun talebinde her ödemenin tutarı, tarihi ve hukuki dayanağı ayrıştırılmalıdır.
Kazaya Üçüncü Kişi Sebep Olduysa SGK Kime Rücu Eder?
5510 m.21/4, iş kazası, meslek hastalığı ve hastalığın üçüncü kişinin kusuru nedeniyle meydana gelmesi hâlini düzenler. Bu durumda sigortalıya veya hak sahiplerine yapılan veya ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değerinin yarısı, zarara sebep olan üçüncü kişiye ve kusuru varsa onu çalıştırana rücu edilir.
Örneğin işçi iş için araçtayken başka aracın kusuruyla trafik kazası geçirirse olay aynı zamanda 5510 anlamında iş kazası olabilir ve kusurlu sürücü üçüncü kişi konumuna gelebilir. İşverenin ayrıca iş güvenliği veya araç organizasyonu yönünden kusuru varsa sorumluluklar birbirinden ayrılarak incelenir.
Üçüncü kişinin ceza davasındaki kusur tespiti önem taşısa da sosyal güvenlik rücu davası kendi hukuki koşullarına göre yürütülür. Trafik bilirkişi raporu, iş güvenliği raporu, ceza dosyası ve SGK tahkikatı birlikte değerlendirilebilir.
5510 m.21 ile m.23 Arasındaki Fark Nedir?
M.21 kusur ve iş güvenliği ihlaline dayalı rücu hükmüdür. M.23 ise işe giriş bildirgesi süresinde verilmemiş sigortalının, bildirgenin verildiği veya çalışmanın tespit edildiği tarihten önce iş kazası ya da benzeri olay yaşaması hâlinde özel sorumluluk kurar.
M.23’te Kurumun işverene rücu için m.21/1’deki kast veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırılık hâllerini ayrıca ispatlaması gerekmez. Bu nedenle kayıt dışı çalıştırılan işçinin kazası, işveren açısından m.21’e göre daha farklı ve ağır bir sorumluluk mekanizması doğurabilir.
Bu ayrımı ayrıntılı olarak Sigortasız İşçi İş Kazası Geçirirse SGK Masrafları İşverenden Alır mı? rehberimizde açıkladık.
SGK Rücu Davasında Hangi Deliller İncelenir?
Rücu davasında olay tutanağı, SGK müfettiş/denetmen raporları, kolluk dosyası, savcılık ve ceza davası belgeleri, iş güvenliği uzmanı kayıtları, risk değerlendirmesi, eğitim belgeleri, kişisel koruyucu donanım kayıtları, makine bakım kayıtları, kamera görüntüleri, tanık anlatımları ve bilirkişi raporları temel delillerdir.
Kusur raporu hukukî sorumluluğun tamamını belirleyen tek belge değildir. Mahkeme, raporun dayandığı mevzuatı, olayla bağlantısını ve tarafların itirazlarını değerlendirir. İşverenin hangi somut yükümlülüğü ihlal ettiği gösterilmeden yüzdelik kusur verilmesi raporu tartışmalı hâle getirir.
İşveren, kazanın sigortalının ağır ve öngörülemez davranışından veya üçüncü kişinin fiilinden kaynaklandığını ileri sürüyorsa bunu iş organizasyonu ve alınan önlemlerle birlikte belgelendirmelidir. “İşçi talimata uymadı” savunması, eğitim ve gözetim yükümlülüklerini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
SGK Rücu Davasında Süre ve Görevli Mahkeme
5510 sayılı Kanunun uygulanmasından doğan uyuşmazlıklarda m.101 gereği aksine hüküm bulunmadıkça iş mahkemeleri görevlidir. SGK’nın rücu alacağı bakımından zamanaşımı ve başlangıç tarihi, Kurumun yaptığı ödeme/gelir bağlama işlemi ile talebin hukuki niteliğine göre 5510’un özel hükümleri ve Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde değerlendirilir.
Rücu talebi tebliğ edildiğinde yalnız “kazanın üzerinden kaç yıl geçtiğine” bakılarak sonuç verilmemelidir. Gelirin onay tarihi, Kurumun ödeme tarihleri, davanın dayandığı fıkra ve varsa kesen/durduran işlemler dosya üzerinden kontrol edilmelidir.
İşverenin Kuruma karşı savunması ile işçinin tazminat davasındaki savunma aynı metin olmamalıdır. SGK davasında Kurum ödemeleri, peşin sermaye değeri ve 5510 m.21 koşulları; işçi davasında ise gerçek zarar, kusur, destek, iş göremezlik ve mahsuba ilişkin kurallar ayrı değerlendirilir.
İş Kazası Sonrası İşverenin Yapması Gereken 8 Hukuki Adım
- İş kazasını 5510 m.13’teki sürede SGK’ya bildirin.
- Olay yerini ve delilleri değiştirmeden kayıt altına alın.
- Risk değerlendirmesi, eğitim, ekipman ve bakım belgelerini koruyun.
- Kamera görüntülerinin otomatik silinmesini engelleyin.
- Kazanın teknik nedenini bağımsız ve belgeli biçimde inceleyin.
- Sigortalının işe giriş ve prim kayıtlarını doğrulayın; m.23 riskini ayrıca kontrol edin.
- SGK tahkikat ve rücu yazılarındaki talep kalemlerini ayrıştırın.
- Ceza, işçilik tazminatı ve SGK rücu dosyalarının delil stratejisini birbiriyle uyumlu yürütün.
Türkiye Geneli ve Mersin Uygulaması
5510 m.21 Türkiye genelinde uygulanır. Mersin’de liman, lojistik, tarım, sanayi, inşaat veya hizmet sektöründe meydana gelen iş kazalarında da SGK’nın rücu hakkı aynı kanuni şartlara tabidir. İşyerinin Mersin’de olması kusur oranını veya rücu ilkesini değiştirmez.
Mersin’deki dosyalarda iş müfettişi/SGK incelemesi, kolluk tutanağı, hastane kayıtları ve Cumhuriyet savcılığı dosyası genellikle birlikte önem kazanır. Olayın ağır yaralanmalı veya ölümlü olması hâlinde ceza soruşturması ile sosyal güvenlik rücu süreci eş zamanlı ilerleyebilir.
İç Bağlantılar
- İş Kazası SGK’ya Kaç Gün İçinde Bildirilir?
- Sigortasız İşçinin İş Kazasında 5510 m.23
- Sürekli İş Göremezlik Geliri
- İş Kazası Tazminatı Nasıl Alınır?
Sık Sorulan Sorular
SGK her iş kazasında işverene rücu eder mi?
Hayır. M.21/1 bakımından işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi ile olay arasında hukuki bağlantı bulunmalıdır. M.23’te ise farklı özel şartlar vardır.
İşverenin hiç kusuru yoksa m.21 rücuu olur mu?
M.21/1 sorumluluğu kast veya mevzuata aykırılığa dayanır ve kaçınılmazlık da dikkate alınır. Kusur ve nedensellik somut olayda belirlenir.
SGK peşin sermaye değeri nedir?
Bağlanan sürekli gelirin gelecekteki ödemelerinin aktüeryal yöntemle hesaplanan başlangıç tarihindeki bugünkü değeridir.
İşçinin kusuru SGK rücuunu etkiler mi?
Evet. Kazanın oluşumundaki kusur dağılımı ve nedensellik rücu sorumluluğunun belirlenmesinde dikkate alınır.
Kaçınılmazlık ne demektir?
Bilimsel ve teknik olarak alınabilecek bütün önlemlere rağmen önlenemeyen olay payıdır; önlenebilir risk için kullanılabilecek genel bir indirim değildir.
Üçüncü kişi kazaya neden olursa SGK ne ister?
M.21/4’e göre Kurum ödemeleri ile ilk peşin sermaye değerinin yarısı, kusurlu üçüncü kişiye ve kusuru varsa onu çalıştırana rücu edilir.
İş kazası trafik kazası şeklinde olabilir mi?
Evet. 5510 m.13 şartlarını taşıyan görev yolculuğu veya işveren tarafından sağlanan taşıtla gidiş-geliş sırasında trafik kazası iş kazası sayılabilir.
SGK rücu davası ile işçinin tazminat davası aynı mı?
Hayır. Taraflar, talep kalemleri ve hesap yöntemleri farklıdır.
Sigortasız işçi kazasında hangi madde uygulanır?
İşe giriş bildirgesi süresinde verilmemişse 5510 m.23 özel sorumluluk hükmü ayrıca uygulanır.
İş kazası bildirimi yapılmazsa rücu artar mı?
Bildirim ihlali ayrıca yaptırım ve Kurumca yapılan ödeme yönünden sonuç doğurabilir; m.21 kusur değerlendirmesi ise olayın nedenlerine göre yapılır.
Rücu davasında görevli mahkeme hangisidir?
5510 m.101 uyarınca aksine özel hüküm olmadıkça iş mahkemesi görevlidir.
Ceza davasındaki kusur oranı SGK davasını kesin bağlar mı?
Ceza dosyasındaki maddi olgular önemlidir; sosyal güvenlik rücu sorumluluğu 5510 m.21 şartlarına göre ayrıca değerlendirilir.
Resmî Kaynaklar
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.13, 19, 21, 23 ve 101.
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.4 ve ilgili yönetmelikler.
- Mevzuat Bilgi Sistemi
- Sosyal Güvenlik Kurumu
Sonuç
5510 m.21, iş kazası ve meslek hastalığında SGK’nın sosyal sigorta ödemelerini sorumlu işveren veya üçüncü kişiye yöneltmesini düzenler. İşveren bakımından kast veya iş güvenliği mevzuatına aykırılık, nedensellik ve kaçınılmazlık; üçüncü kişi bakımından kusur ve m.21/4’teki yarım rücu kuralı temel belirleyicilerdir. İş kazası dosyası yalnız işçinin tazminat davası açısından değil, Kurumun ileride açabileceği rücu davası yönünden de ilk günden belgelenmelidir.
Hukukçu İncelemesi ve E-E-A-T
Bu içerik 13 Eylül 2026 tarihinde 5510 sayılı Kanun m.21, m.23 ve m.76/4 ile bağlantılı 6331 sayılı Kanun hükümleri ve resmî SGK kaynakları esas alınarak yeniden incelenmiştir. Yazar: Av. Halil Bakırcı. Kusur, kaçınılmazlık ve peşin sermaye değeri somut olayın teknik ve mali verileriyle belirlenir.
Hukuki konu hakkında iletişim
İlk iletişimde konuyu, bulunduğunuz ülke veya ili ve varsa tebliğ ya da son işlem tarihini kısaca belirtebilirsiniz. T.C. kimlik numarası, sağlık verisi veya kişisel belge göndermeyiniz. Mesajlaşma tek başına hukuki görüş veya avukatlık ilişkisi oluşturmaz.
