Risk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır? Ekip, Yöntem ve Alt İşveren Rehberi 2026

İşverenin risk değerlendirmesi yükümlülüğünün kanuni dayanağı

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 10. maddesi işverene iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapma veya yaptırma yükümlülüğü getirir. Kanunun 4. maddesindeki genel yükümlülükle birlikte okunduğunda sistem açıktır: işveren mesleki riskleri önlemek, eğitim ve bilgi vermek, gerekli araç ve organizasyonu sağlamak, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek ve mevcut durumu iyileştirmek zorundadır. Risk değerlendirmesi bu yükümlülüklerin başlangıç noktasıdır.

Bu yazıyla ilgili genel bir sorunuz mu var? Anonim soru sor

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının güncel açıklamalarında da 6331 kapsamındaki kamu ve özel sektör işyerlerinin tamamında risk değerlendirmesi yapılması gerektiği açıkça belirtilmektedir. Bu nedenle “işyerimiz küçük”, “büro faaliyeti yürütüyoruz”, “tehlikeli makine yok” veya “şimdiye kadar kaza olmadı” şeklindeki gerekçeler yükümlülüğü kaldırmaz.

Hangi işyerlerinde risk değerlendirmesi zorunludur?

6331 sayılı Kanunun kapsamına giren işyerlerinde risk değerlendirmesi zorunludur. Kamu veya özel sektör ayrımı yapılmaz. Bir avukatlık bürosu, muhasebe ofisi, market, depo, atölye, restoran, fabrika, şantiye veya lojistik tesisi kendi faaliyetinden ve çalışma ortamından kaynaklanan tehlikeleri belirlemelidir. Tehlike sınıfı, yükümlülüğün varlığını değil; değerlendirmenin kapsamını, yenilenme ihtiyacını ve alınacak tedbirlerin yoğunluğunu etkiler.

6331 m.2’de sayılan kanuni istisnalar saklıdır. Örneğin çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal veya hizmet üretimi yapan kişiler Kanunun kapsamı dışındadır. Buna karşılık bir çalışan dahi istihdam edilen ve Kanun kapsamına giren işyerinde risk değerlendirmesi yükümlülüğü doğar.

Risk değerlendirmesinde hangi hususlar dikkate alınır?

6331 m.10, değerlendirmeyi soyut bir kontrol listesine indirgemez. İşveren belirli risklerden etkilenecek çalışanların durumunu, kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde ve müstahzarların seçimini, işyerinin tertip ve düzenini ve özel politika gerektiren grupların durumunu dikkate almalıdır. Bunun yanında işin fiilen nasıl yürütüldüğü, vardiya düzeni, bakım-onarım süreçleri, yüksekte çalışma, elle taşıma, elektrik, yangın, ergonomi, gürültü, titreşim, biyolojik veya kimyasal maruziyet gibi işyerine özgü unsurlar değerlendirilir.

Değerlendirme yalnız tehlikenin adını yazmakla tamamlanmaz. Tehlikenin kimleri etkilediği, gerçekleşme olasılığı ve muhtemel şiddeti belirlenmeli; mevcut kontrol önlemleri incelenmeli; ek tedbir gerekiyorsa sorumlu kişi ve tamamlanma süresi belirlenmelidir. Tedbir uygulandıktan sonra kalan risk yeniden değerlendirilmelidir.

Risk değerlendirmesini kim yapar?

İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği uyarınca değerlendirme işverenin oluşturduğu ekip tarafından gerçekleştirilir. Ekipte işveren veya işveren vekili, işyerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki birimleri temsil eden; yürütülen işler, tehlike kaynakları ve riskler hakkında bilgi sahibi çalışanlar yer alır.

İşveren ihtiyaç duyduğunda işyeri dışındaki kişi ve kuruluşlardan destek alabilir. Ancak dışarıdan hizmet alınması işverenin 6331 sayılı Kanundan doğan sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Risk değerlendirmesinin işyerini görmeden, faaliyetleri incelemeden ve ekip katılımı olmadan standart bir şablondan üretilmesi kanunun amaçladığı değerlendirme değildir.

Asıl işveren ve alt işveren varsa risk değerlendirmesini kim yapar?

Bir işyerinde alt işveren bulunması hâlinde her alt işveren yürüttüğü işle ilgili risk değerlendirmesini yapar veya yaptırır. Asıl işveren, kendi sorumluluk alanıyla ilgili bilgi ve belgeleri alt işverene vermek, alt işverenlerin çalışmalarını denetlemek ve koordinasyonu sağlamakla yükümlüdür. Alt işveren hazırladığı risk değerlendirmesinin bir nüshasını asıl işverene verir. Asıl işveren bu değerlendirmeleri kendi risk değerlendirmesiyle bütünleştirir ve risk kontrol tedbirlerinin uygulanmasını izler.

Bu yapı özellikle şantiye, fabrika, liman, lojistik merkezi, temizlik, güvenlik, yemek ve bakım hizmetlerinde önemlidir. “Alt işveren kendi işçisinden sorumludur” denilerek ortak alandaki riskler görmezden gelinemez.

Risk değerlendirmesi hangi yöntemle yapılmalıdır?

Mevzuat her işyeri için tek bir analiz yöntemi zorunlu tutmaz. İşyerinin faaliyeti, tehlikelerin niteliği, çalışan sayısı, proses yapısı ve mevcut veriler dikkate alınarak uygun yöntem seçilir. Basit bir büro ile kimyasal üretim yapan bir tesisin aynı yöntem ve ayrıntı seviyesiyle değerlendirilmesi beklenmez. Önemli olan seçilen yöntemin riskleri gerçekçi biçimde ortaya koyması ve kontrol tedbirlerinin önceliklendirilmesini sağlamasıdır.

Fine-Kinney, L tipi matris, kontrol listeleri veya sektöre özgü analiz yöntemleri kullanılabilir. Yöntemin adı tek başına yeterli değildir; değerlendirmenin işyerinin gerçek koşullarını yansıtması gerekir.

Risk kontrolünde hangi sıra izlenmelidir?

İş sağlığı ve güvenliğinde temel yaklaşım tehlikeyi kaynağında ortadan kaldırmaktır. Risk tamamen ortadan kaldırılamıyorsa daha az tehlikeli yöntem veya maddeye geçiş, mühendislik tedbirleri, toplu korunma, iş organizasyonu ve idari tedbirler uygulanır. Kişisel koruyucu donanım son savunma hattıdır; tehlikeyi kaynağında önlemek mümkünken yalnız baret, maske veya eldiven vermek yeterli kabul edilemez.

6331 m.4 de toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik verilmesini öngörür. Risk değerlendirmesi bu hukuki ilkeyi somut önlem planına dönüştürmelidir.

Risk değerlendirmesi ne zaman yenilenir?

Risk değerlendirmesi bir defa hazırlanıp süresiz saklanan belge değildir. İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması, teknoloji, kullanılan madde ve ekipmanda değişiklik, üretim yönteminde değişiklik, iş kazası veya meslek hastalığı meydana gelmesi, çalışma ortamı sınır değerlerinde mevzuat değişikliği, ölçüm ve sağlık gözetimi sonuçlarının gerekli kılması veya işyeri dışından kaynaklanan yeni bir tehlikenin ortaya çıkması hâllerinde değerlendirme yenilenir.

Alt düzenlemede ayrıca tehlike sınıfına bağlı periyodik yenileme sistemi bulunur. Bu süreler “süre dolana kadar hiçbir şey yapmama” hakkı vermez. Yukarıdaki değişikliklerden biri gerçekleşmişse süre beklenmeden değerlendirme gözden geçirilmelidir.

Risk değerlendirmesi yapılmaması iş kazası dosyasını nasıl etkiler?

Bir iş kazası veya meslek hastalığı uyuşmazlığında yalnız olay anı değil, işverenin olaydan önce hangi önlemleri aldığı da incelenir. Risk değerlendirmesinin hiç yapılmamış olması veya olayla ilgili tehlikenin değerlendirmede bulunmaması, işverenin önleyici yükümlülüklerini yerine getirip getirmediği bakımından önem taşır. Mahkeme ve bilirkişi incelemesinde işyerinin tehlike sınıfı, işin niteliği, eğitimler, talimatlar, ekipman bakımları, sağlık gözetimi, denetim sistemi ve risk değerlendirmesi birlikte ele alınır.

Risk değerlendirmesi bulunması tek başına işvereni sorumluluktan kurtarmaz. Belgede yazılan tedbirlerin fiilen uygulanıp uygulanmadığı ayrıca önemlidir. Örneğin “makine koruyucusu kullanılacak” yazmasına rağmen koruyucu sökülmüşse kâğıt üzerindeki kayıt fiilî eksikliği ortadan kaldırmaz.

Çalışanın risk değerlendirmesindeki rolü nedir?

Çalışan temsilcisi risk değerlendirmesi ekibinin parçasıdır. Ayrıca çalışanların yaptıkları işle ilgili tehlikeleri bildirmesi, koruyucu sistemleri doğru kullanması ve işverenin iş sağlığı ve güvenliği talimatlarına uyması gerekir. Çalışanın yükümlülükleri, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İşveren güvenli çalışma sistemini kurmak, gerekli ekipmanı sağlamak, eğitim vermek ve uygulamayı denetlemek zorundadır.

Çalışanların sahadaki tecrübeleri, özellikle “ramak kala” olayların belirlenmesinde kritiktir. Risk değerlendirmesi yalnız yönetici ve danışmanların hazırladığı teknik bir rapor değil; işi fiilen yapan kişilerin bilgisinin de sisteme dâhil edildiği yaşayan bir süreç olmalıdır.

Risk değerlendirmesi ile acil durum planı aynı şey midir?

Hayır. Risk değerlendirmesi işyerindeki tehlikelerin ve risklerin sistematik analizidir. Acil durum planı ise yangın, patlama, doğal afet, kimyasal sızıntı, sabotaj ve benzeri acil hâllerde izlenecek müdahale, tahliye, haberleşme ve görevlendirme düzenini içerir. İki belge birbirini besler ancak birbirinin yerine geçmez. Risk değerlendirmesinde yangın riski belirlenmiş olması, acil durum planı hazırlama yükümlülüğünü kaldırmaz.

Risk değerlendirmesi ile çalışan eğitimi arasındaki bağlantı

Çalışana verilecek iş sağlığı ve güvenliği eğitimi işyerinin gerçek risklerini yansıtmalıdır. Bu nedenle risk değerlendirmesi eğitim içeriğinin belirlenmesinde temel kaynaklardan biridir. Çalışan hangi tehlikeyle karşılaşacağını, hangi ekipmanı nasıl kullanacağını, hangi davranışın yasak olduğunu ve acil durumda ne yapacağını bilmelidir. Genel ve soyut eğitim, işe özgü risk eğitiminin yerini tutmaz.

İşverenin sık yaptığı hatalar

• İnternetten indirilen standart bir formu işyerine uyarlamadan kullanmak.
• Değerlendirmeyi yalnız iş güvenliği uzmanının işi saymak.
• Çalışan temsilcisi ve işi bilen çalışanları sürece katmamak.
• Belirlenen önlemler için sorumlu ve termin tarihi belirlememek.
• İş kazası, ekipman veya proses değişikliğinden sonra değerlendirmeyi güncellememek.
• Alt işveren risklerini asıl işverenin genel değerlendirmesinden ayrı bırakmak.
• Belgede yazılı tedbiri sahada uygulamamak.

Mersin’de işyerleri bakımından uygulama

Mersin’de liman, lojistik, serbest bölge, sanayi, inşaat, tarım, gıda, turizm ve büro hizmetleri farklı risk profillerine sahiptir. Aynı şehirde bulunmak aynı risk değerlendirmesini kullanmak anlamına gelmez. Limanda araç-yaya trafiği ve yük elleçleme; şantiyede yüksekte çalışma; depoda raf ve forklift; büroda elektrik, yangın, ergonomi ve acil tahliye gibi farklı riskler öne çıkar.

İş kazası veya meslek hastalığı ortaya çıktıktan sonra hazırlanacak belge geçmişteki eksikliği gidermez. Hukuken doğru yaklaşım, riskin olaydan önce belirlenmesi ve önleyici tedbirin uygulanmasıdır.

İlgili içerikler

• İşverenin gözetme borcu: TBK 417
• İş kazası tazminatı nasıl alınır?
• İş kazasının SGK’ya bildirim süresi
• İşçi hakları nelerdir?

Sık Sorulan Sorular

Bir çalışanı olan işyerinde risk değerlendirmesi gerekir mi?

6331 kapsamına giren ve çalışan istihdam eden işyerinde çalışan sayısının az olması risk değerlendirmesi yükümlülüğünü kendiliğinden kaldırmaz.

Az tehlikeli ofiste risk değerlendirmesi zorunlu mudur?

Evet. Tehlike sınıfı yükümlülüğün varlığını değil, risklerin niteliğini ve bazı yenileme/uygulama ayrıntılarını etkiler.

Risk değerlendirmesini yalnız iş güvenliği uzmanı hazırlayabilir mi?

Hayır. Yönetmelik değerlendirmeyi işverenin oluşturduğu ekip süreci olarak düzenler. Uzman ve işyeri hekimi ekipte yer alır; çalışan temsilcisi, destek elemanı ve işi bilen çalışanlar da sürece katılır.

OSGB’den hizmet almak işverenin sorumluluğunu kaldırır mı?

Hayır. Hizmet alınması, işverenin 6331 sayılı Kanundan doğan yükümlülüklerini devretmesi anlamına gelmez.

İş kazasından sonra risk değerlendirmesi yenilenir mi?

Evet. İş kazası veya meslek hastalığı meydana gelmesi risk değerlendirmesinin gözden geçirilmesini gerektiren hâllerdendir.

Risk değerlendirmesi ile iş güvenliği eğitimi aynı belge midir?

Hayır. Risk değerlendirmesi tehlike ve riskleri analiz eder; eğitim ise çalışanı riskler, korunma yolları ve güvenli çalışma yöntemleri konusunda bilgilendirir.

Alt işveren kendi risk değerlendirmesini yapmak zorunda mı?

Evet. Alt işveren kendi yürüttüğü işle ilgili değerlendirmeyi yapar; asıl işveren koordinasyonu sağlar ve bu çalışmayı kendi değerlendirmesiyle bütünleştirir.

Risk değerlendirmesi imzalanıp dosyaya kaldırılınca yükümlülük biter mi?

Hayır. Belirlenen kontrol tedbirleri uygulanmalı, izlenmeli ve koşullar değiştiğinde değerlendirme güncellenmelidir.

Kişisel koruyucu donanım vermek risk değerlendirmesi için yeterli midir?

Hayır. Öncelik tehlikeyi ortadan kaldırmak ve toplu korunma tedbirlerini uygulamaktır. Kişisel koruyucu donanım tamamlayıcı önlemdir.

Risk değerlendirmesi yapılmamasının idari yaptırımı var mıdır?

Evet. 6331 sayılı Kanunun idari para cezalarını düzenleyen hükümleri kapsamında risk değerlendirmesi yükümlülüğüne aykırılık yaptırıma tabidir. Ceza tutarları yeniden değerleme ve mevzuat değişiklikleri nedeniyle dönemsel olarak değiştiğinden güncel resmî tutar ayrıca kontrol edilmelidir.

Risk değerlendirmesinde belge ve uygulama denetimi nasıl yapılmalıdır?

Risk değerlendirmesinin hukuken anlamlı olabilmesi için belgenin işyerinin gerçek durumu ile uyumlu olması gerekir. İşveren yalnız dosyada bir risk değerlendirmesi bulunduğunu göstermekle yetinmemeli; değerlendirmede belirlenen kontrol tedbirlerinin sahada uygulanıp uygulanmadığını düzenli biçimde izlemelidir. Özellikle makine koruyucuları, elektrik tesisatı, kaldırma ekipmanları, yangın yolları, acil çıkışlar, kimyasal depolama, kişisel koruyucu donanım ve iş organizasyonu bakımından belge ile fiilî durum karşılaştırılmalıdır.

Denetim sırasında tespit edilen uygunsuzluk için yalnız “düzeltilecek” ifadesi yazılması yeterli değildir. Uygunsuzluğun ne olduğu, hangi tedbirin alınacağı, sorumlu kişi veya birim, tamamlanma tarihi ve alınan tedbirden sonra kalan risk kaydedilmelidir. Bu sistem, risk değerlendirmesini yaşayan ve izlenebilir bir yönetim aracına dönüştürür.

Ramak kala olaylar risk değerlendirmesine nasıl yansıtılır?

6331 sayılı Kanunun önleyici yaklaşımı bakımından yalnız yaralanmayla sonuçlanan kazalar değil, çalışan veya ekipmana zarar vermeden atlatılan ramak kala olaylar da önemlidir. Bir yükün çalışanın hemen yanına düşmesi, forkliftin yayaya çarpmaktan son anda kaçınması, elektrik panosunda ark oluşması veya kimyasal sızıntının zarar doğmadan fark edilmesi gelecekteki ağır bir kazanın habercisi olabilir.

Bu olaylar kayıt altına alınmalı; olayın temel nedeni incelenmeli ve mevcut risk değerlendirmesinin tehlikeyi yeterince içerip içermediği kontrol edilmelidir. Ramak kala verileri göz ardı edilirse işveren, gerçekleşmiş bir uyarı işaretinden yararlanmamış olur. Tekrarlayan ramak kala olaylarında kontrol tedbirinin yetersiz olduğu kabul edilerek ek teknik veya organizasyonel önlem belirlenmelidir.

Risk değerlendirmesinde özel politika gerektiren gruplar

6331 m.10, risk değerlendirmesinde özel politika gerektiren grupların durumunun dikkate alınmasını açıkça ister. Genç çalışanlar, gebe veya emziren çalışanlar, engelli çalışanlar, ileri yaştaki çalışanlar ve sağlık durumu belirli risklerden daha fazla etkilenebilecek kişiler bakımından genel çalışan profiliyle yetinilemez. Görev, vardiya, fiziksel yük, kimyasal maruziyet, ergonomi ve acil tahliye koşulları bu kişilerin durumuna göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu yaklaşım ayrımcılık amacı taşımaz; riskin kişisel özelliklerle birlikte doğru belirlenmesini sağlar. İşveren, gerekli uyarlamaları yaparak güvenli çalışma imkânını sağlamalıdır.

Risk değerlendirmesi ile iş kazası kusur incelemesi arasındaki bağlantı

İş kazası sonrasında yapılan bilirkişi ve kusur incelemelerinde olayın öngörülebilir olup olmadığı, işverenin tehlikeyi önceden tespit edip etmediği ve uygulanabilir tedbirleri alıp almadığı değerlendirilir. Olayın türü risk değerlendirmesinde hiç yer almıyorsa, değerlendirme çok genel hazırlanmışsa veya alınması gereken tedbir yazıldığı hâlde uygulanmamışsa bu durum işverenin iş sağlığı ve güvenliği organizasyonunun yeterliliği bakımından önem taşır.

Bunun tersine, risk değerlendirmesinin ayrıntılı olması da tek başına sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Kanunun aradığı sonuç kâğıt üzerinde iyi görünen bir rapor değil, riskin önlenmesi veya kabul edilebilir seviyeye indirilmesidir. Bu nedenle eğitim, denetim, bakım, sağlık gözetimi ve çalışan katılımı risk değerlendirmesiyle birlikte yürütülmelidir.

İşveren için uygulama kontrol listesi

• İşyerinin bütün bölüm ve faaliyetlerini risk değerlendirmesine dahil edin.
• Rutin olmayan bakım, temizlik, yükleme, arıza giderme ve acil durum işlerini ayrıca değerlendirin.
• Çalışan temsilcisi ile işi fiilen yapan çalışanların görüşlerini alın.
• Her risk için mevcut tedbirleri ve gerekli ek tedbirleri ayrı yazın.
• Tedbir için sorumlu kişi ve tamamlanma tarihi belirleyin.
• İş kazası, ramak kala, ekipman değişikliği veya yeni teknoloji sonrası değerlendirmeyi gözden geçirin.
• Alt işveren faaliyetlerini ve ortak alan risklerini ana sistemle bütünleştirin.
• Belgede yazılan tedbirlerin sahada gerçekten uygulandığını periyodik olarak kontrol edin.

Bu kontrol yapısı, 6331 m.10’daki yükümlülüğü yalnız biçimsel bir belge düzenleme işi olmaktan çıkarıp işverenin m.4 kapsamındaki genel önleme ve denetim borcuyla bütünleştirir.

Av. Halil Bakırcı tarafından hazırlanmış, Av. Emirhan Keskin tarafından incelenmiştir.

Yazar Bilgisi

Avukat Halil BAKIRCI, Mersin Barosu 3472 sicil numarasına kayıtlıdır. Bakırcı & Keskin Hukuk Bürosu bünyesinde ceza, aile, iş, gayrimenkul ve ticaret hukuku alanlarında hukuki danışmanlık ve dava takibi sunmaktadır.

İnceleyen: Av. Emirhan Keskin · Mersin Barosu Sicil No: 5507

Av. Halil Bakırcı profilini inceleyin →